Η χρονολογία δημιουργίας του οικισμού είναι άγνωστη καθώς και η προέλευση της παλιάς ονομασίας Κορτίνιστα. Λέγεται ότι παλιά ο οικισμός αποτελούνταν από λίγες καλύβες και ήταν χτισμένος κοντά στο σημερινό ξωκλήσι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Στα 1815 στο χωριό εμφανίστηκε επιδημία χολέρας. Οι κάτοικοι απέδωσαν τη σωτηρία τους σε θαύμα του οσίου Νικάνορα γι΄αυτό και έκτισαν το ομώνυμο εκκλησάκι.

Σύμφωνα με τη Τουρκική Στατιστική της Ηπείρου (Σαλναμέ) του 1895 (Μιχάλης Κοκολάκης σελ. 271) η Κορτίνιστα εκείνη τη χρονιά ήταν ένα μεγάλο χωριό στον Καζά (επαρχία) Κόνιτσας. Είχε 50 χανέδες (νοικοκυριά, σπίτια) και πληθυσμό 176 κατοίκους.

Σαν κοινότητα αναγνωρίστηκε επίσημα το 1919 με την ονομασία Κορτίνιστα και έδρα τον οικισμό. Το 1927 μετονομάστηκε σε Νικάνορας. Σύμφωνα με το σχέδιο Καλλικράτης αποτελεί τη τοπική κοινότητα Νικάνορος που υπάγεται στη δημοτική ενότητα Κόνιτσας του Δήμου Κόνιτσας και σύμφωνα με την απογραφή του 2021 έχει πληθυσμό 25 κατοίκους.

Οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία την κτηνοτροφία και λιγότερο με τις δασικές εργασίες.

Η θέση του χωριού είναι σε ένα εκπληκτικό σημείο με θέα τις κορφές του Κλέφτη και της Κρεβατιάς. Καθώς βρίσκεται στην περιφερειακή ζώνη της προστατευόμενης περιοχής του Εθν. Πάρκου Β. Πίνδου προσφέρεται για ωραίες πεζοπορικές διαδρομές (μεγάλες και μικρές) στη γύρω περιοχή, καθώς και ορειβατικές στις κορφές του Κλέφτη (1847 μ.) και της Κρεβατιάς (900 μ.).

Από τα ενδιαφέροντα σημεία που αξίζει να επισκεφτεί  κάποιος είναι και η Μονή του Οσίου Νικάνορα. Βρίσκεται σε μια εντυπωσιακή κορυφή ψηλά πάνω σε ένα βράχο,με υπέροχη θέα, που απολαμβάνει. Ένα δρόμος οδηγεί στο μοναστήρι  παρακάπτοντας τα σκαλοπάτια τα οποία παλιότερα χρησίμευαν για την προσέγγιση του μοναστηριού. Η θέα από το μοναστήρι είναι υπέροχη. Οι κορφές του Σμόλικα και του Γράμμου απλώνονται μπροστά με το Σαραντάπορο να κυλάει ανάμεσά τους.

Η Ιερά Μονή Οσίου Νικάνορα είναι χτισμένη από το 1816  στη θέση όπου προϋπήρχαν ερείπια παλαιάς Μονής, η οποία κατά τον Αραβαντινό χτίστηκε τον 17ο αιώνα και ήταν γνωστή ως Μονή Βράνιστας. Σήμερα είναι ιστορικό διατηρητέο μνημείο και προστατεύεται από την 8η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων.

Το μοναστήρι είναι αφιερωμένο στον Όσιο Νικάνορα, ιδρυτή της Μονής Ζάβορδας Γρεβενών. Χτίστηκε ως ένδειξη τιμής στον Όσιο που έσωσε το 1815 τους κατοίκους από τη μεγάλη επιδημία πανούκλας που μάστιζε το χωριό Κορτίνιστα και όλη την περιοχή. Ευγνώμονες οι κάτοικοι και καθ’ υπόδειξη του Οσίου έχτισαν το μοναστήρι στην κορυφή του ψηλού αυτού βράχου.

Ο ναός αγιογραφήθηκε το 1826 από τον ζωγράφο Β. Αποστόλη από τα Φραστανά (Κάτω Μερόπη Πωγωνίου).Το παλιό τέμπλο του ναού όπως και οι εικόνες του κλάπηκαν το 1975.

Το χωριό γιορτάζει στις 17 Ιουλίου της Αγίας Μαρίνας με πανηγύρι στην κεντρική πλατεία. Ο Όσιος Νικάνωρ γιορτάζει στις 7 Αυγούστου και στον υπαίθριο χώρο κάτω από το μοναστήρι πραγματοποιείται ολοήμερο πανηγύρι με τη συμμετοχή πολλών κατοίκων της περιοχής.

<p>The post Νικάνορας: Στις Πλαγιές του Σμόλικα first appeared on Epirus Explorer.</p>

Ρένος Αποστολίδης, Ποιητικά γράμματα 1949

Η Μόλιστα ανήκει στην ιστορική και πολιτισμική ενότητα των Μαστοροχωρίων της Κόνιτσας. Μαζί με με τα δύο γειτονικά χωριά, το Γαναδιό και το Μοναστήρι, είναι γνωστά και σαν «πέτρινα χωριά» και είναι χαρακτηρισμένοι παραδοσιακοί οικισμοί.

Από πολύ παλιά τα τρία αυτά χωριά είχαν την κοινή ονομασία Μόλιστα επειδή συγκροτούσαν μια ενιαία κοινότητα με τρεις οικισμούς (μαχαλάδες). Το 1919 με ειδικά διατάγματα αναγνωρίστηκε ότι στην κοινότητα Μόλιστας υπάγονται αυτοί οι τρεις οικισμοί καθώς και το μοναστήρι της Θεοτόκου. Αργότερα, ορίστηκε ότι οι οικισμοί Γαναδιό και Μποτσιφάρι ( το οποίο μετονομάστηκε το 1928 σε Μοναστήρι) αποτελούν αυτοτελείς κοινότητες  (από το 1920 και 1934 αντίστοιχα) με αποτέλεσμα η Μεσαριά να αποκτήσει επίσημα το όνομα Μόλιστα.

Από τη Μόλιστα όπως και από τα άλλα χωριά γνωστά σαν «Μαστοροχώρια της Κόνιτσας» προέρχεται ένα μεγάλο μέρος των μαστόρων της Ηπείρου. Χτίστες που χρησιμοποιώντας κάθε υλικό σύμφωνα με τις τοπικές συνθήκες κατόρθωσαν να χτίσουν σπίτια βασισμένα στη βυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση, να υψώσουν γέφυρες με λίθινα τόξα, να σκαλίσουν καλλιτεχνήματα στην πέτρα, να δώσουν πνοή στο ξύλο και να στολίσουν όχι μόνον την ηπειρωτική γη αλλά να προβάλλουν την τέχνη τους πιο πέρα και έξω από την Ελλάδα.

Ιστορικά στοιχεία

Στην κοιλάδα  που σχηματίζεται στους πρόποδες της Γύφτισσας, κορυφής του Σμόλικα, από πολύ παλιά υπήρχαν σπίτια σκορπισμένα που συγκροτούσαν τον οικισμό της Σιουπόστιανης. (Κατά τη τοπική παράδοση, «γύφτισσα» ονομάζεται μια κορυφή ανατολικά του χωριού, όπου έβγαινε μια ξυπόλητη γύφτισσα με μαύρα μαλλιά και χαλκάδες και χτυπούσε το ντέφι όταν έρχονταν ο Τούρκος κοτζάμπασης  να μαζέψει από τους χωρικούς τους φόρους)

Από τα αρχαία χρόνια μέχρι και τον 19^ο αιώνα περνούσε από εκεί ένας από τους κυριότερους δρόμους επικοινωνίας της Ηπείρου και της Μακεδονίας. Αρχαιολογικά ευρήματα που ανακαλύφτηκαν στην περιοχή μαρτυρούν κατοίκηση του χώρου από την αρχαιότητα. Σύμφωνα με πηγές, πριν την ερήμωση του, ο οικισμός ήταν συγκροτημένος έχοντας 40 οικογένειες, εκκλησία και νεκροταφείο.

Η πρώτη αναφορά του τοπωνυμίου της Μόλιστας υπάρχει στον κώδικα της μονής Ζάβορδας των Γρεβενών, όπου υπάρχουν καταγραμμένα τα ονόματα κατοίκων από τη Μόλιστα  που πρόσφεραν οικονομική βοήθεια στη μονή με χρονολογία 1534-1692. Άλλες γραπτές μαρτυρίες για το όνομα βρέθηκαν σε βιβλία  της μονής της Μόλιστας με χρονολογία 1781.

Ο ιστορικός Ιωάννης Λαμπρίδης στα «Ζαγοριακά» (σελ. 87) αναφέρει ότι μετά την διάλυση του Σκαμνελίου στο Ζαγόρι και των οικισμών γύρω του, από τις επιδρομές, ένα μέρος των κατοίκων κατέφυγαν στη Μοσχόπολη (ο Λαμπρίδης την αναφέρει Βοσκόπολη), άλλοι στη Σωπική και άλλοι «εις Μόλισταν». 

Οι Σλάβοι που εγκαταστάθηκαν εκεί κατά περιόδους μεταξύ του 6^ου και 14^ου αιώνα, ως γεωργοκτηνοτρόφοι, μετά από τις στρατιωτικές επιδρομές τους, με την πάροδο του χρόνου  εξελληνίστηκαν.

Σύμφωνα με την παράδοση ο οικισμός της Σιουπόστιανης ερημώθηκε είτε λόγω επιδημίας πανώλης, είτε λόγω των συχνών ληστρικών επιθέσεων, επειδή βρισκόταν κοντά στον κεντρικό δρόμο Καπηλιού-Φούρκας-Μακεδονίας. Οι περισσότεροι κάτοικοι μετανάστευσαν στο εξωτερικό, μερικοί μετοίκησαν κοντά στην Κωνσταντινούπολη, ενώ οι υπόλοιποι εγκαταστάθηκαν στους άλλους οικισμούς της σημερινής Μόλιστας. 

Μετά την ερήμωση της Σουπόστιανης (1670) οι οικισμοί της Μόλιστας αποτέλεσαν  μία ενιαία κοινότητα μέχρι το 1864

Πηγή: Η επαρχία της Κόνιτσας και η Μόλιστα επί τουρκοκρατίας (Χαρίλαος Γκούτος, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Παράγραφος 13 – Η Σουπόστιανη και οι απαρχές της Μόλιστα, σελ.79)

Η μάχη της Μόλιστας και η απελευθέρωσή της από τους Οθωμανούς

Η ένταξη της Κόνιτσας στην Ελλάδα στις 24 Φεβρουαρίου 1913 υπήρξε αποτέλεσμα του απελευθερωτικού αγώνα  που ξεκίνησε από το 1908 με την  εκκόλαψη ανταρτικών ομάδων κατά των Οθωμανών και την εμφάνιση στρατιωτικών σωμάτων στην ευρύτερη περιοχή της Κόνιτσας. Από το χειμώνα του 1912 σημειώθηκαν επαναστατικές ενέργειες στα χωριά της λάκκας του  Αώου.

Στις 9 Φεβρουαρίου 1913 ο λοχαγός Δ. Παπανικολάου απελευθέρωσε το χωριό από τους Τούρκους και εγκατέστησε στο χωριό δύο λόχους. Οι Οθωμανοί, με αρχηγό τον Τζιαβήτ Πασά και με πολλές δυνάμεις, επιτέθηκαν σε μια τελευταία προσπάθεια να το ανακαταλάβουν αλλά αποκρούσθηκαν με αρκετές απώλειες. Οι Οθωμανοί όταν  έμαθαν για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων (21/2/1913), έφυγαν όχι μόνο από το χωριό αλλά και από την Κόνιτσα.

Πηγή: Η απελευθέρωση της Κόνιτσας – Νικ. Αναστασόπουλος

Ονομασίες

Ο μολιστινός οικισμός Μεσαριά (σημερινή Μόλιστα) βρίσκεται ανάμεσα στους οικισμούς Γαναδιό και Μποτσιφάρι. Η σημερινή διαμόρφωση του οικισμού πρέπει να ξεκίνησε την ίδια χρονική περίοδο με εκείνη του Γαναδιού και του Μποτσιφαριού (σημερινό Μοναστήρι). Το τοπωνύμιο Μεσαριά συναντιέται συχνά στην Ελλάδα και σημαίνει μεσαίος οικισμός ή σημείο που βρίσκεται στο μέσον κάποιας τοποθεσίας.

Στην παλαιοσλαβική γλώσσα η λέξη «μόλιστα» σημαίνει «ικετεύουσα. Και είναι πολύ πιθανόν να υπήρχε κάποτε σε μοναστήρι ή εκκλησία η εικόνα της Παναγίας η οποία ήταν γνωστή  σαν Παναγία Μόλιστα επειδή έτσι την αποκαλούσαν οι Σλάβοι όταν  μετά από μια επιδρομή τους εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Η εικόνα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα σεβαστή στους κατόχους της και τους προσκυνητές αφού το προσωνύμιο «Μόλιστα» δόθηκε και στην εν λόγω μονή ή εκκλησία όπου η εικόνα αποτελούσε προσκύνημα και διατηρήθηκε ακόμη και όταν οι Σλάβοι κάτοχοι της εικόνας έφυγαν από την περιοχή ή αφομοιώθηκαν με τους Έλληνες.  Έτσι, καθιερώθηκε στην περιοχή η χρήση του όρου «μονή ή εκκλησία της Μόλιστας».

Η εκδοχή ότι το όνομα μπορεί να προέρχεται από την αρχαία Μολοσσία δεν φαίνεται πιθανή.

Πηγή: Η επαρχία της Κόνιτσας και η Μόλιστα επί τουρκοκρατίας (Χαρίλαος Γκούτος, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, παράγραφος 12, Ετυμολογία των ονομάτων των οικισμών, σελ. 73 και 77)

Διοικητική οργάνωση – Δικαιοσύνη – Φόροι

Η περιοχή της Μόλιστας μετά την τουρκική κατάκτηση, περίπου στα 1417, υπάγονταν διοικητικά στον καζά (επαρχία) της Κόνιτσας ο οποίος ανήκε στο σαντζάκι (περιφέρεια) της Κορυτσάς και από το 1500 στο σαντζάκι Ιωαννίνων. Τις διοικητικές αρμοδιότητες είχαν κατά περιόδους τα πρόσωπα εξουσίας όπως ο διοικητής, ο ιεροδίκης (κατής), οι προεστοί του χωριού και το συμβούλιο των προεστών, ο τιμαριούχος (σπαχής) της περιοχής, οι κρατικοί φοροεισπράκτορες και άλλοι.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Παν. Αραβαντινό, οι προύχοντες του καζά της Κόνιτσας, δηλαδή τα παραπάνω πρόσωπα εξουσίας και οι «προστάτες», κυρίως οι μωαμεθανοί αλλά και οι χριστιανοί προεστοί, ήταν ανέκαθεν ημιανεξάρτητοι και ατίθασοι και αλληλοϋποστηρίζονταν, μέχρι το 1790 που ο Αλή πασάς κατάφερε να τους υποτάξει προκαλώντας έριδες μεταξύ τους

Οι κάτοικοι της Μόλιστας όπως και της υπόλοιπης περιοχής υπέφεραν από τις επιδρομές άφ΄ ενός των  ληστών, κυρίως Αλβανών και αφ΄ ετέρου των κλεφτών (πρώην αρματωλών). Επί πλέον, η τσιφλικοποίηση των χωριών ήταν μία επιπλέον πηγή πλουτισμού για τους τοπικούς μπέηδες και αγάδες με το ετήσιο μίσθωμα που υποχρεώνονταν να καταβάλουν οι  χωρικοί. Η προσπάθεια να τσιφλικοποιήσουν και τη Μόλιστα απέτυχε και η Μόλιστα γλύτωσε  από το ισόβιο μίσθωμα που έπρεπε να καταβάλει.

Αυτές οι συχνές λεηλασίες και επιδρομές των Αλβανών ήταν η αιτία τα χωριά της Κόνιτσας να οργανώσουν, με την ανοχή των Τούρκων, ένα ιδιόρρυθμο σύστημα διακυβέρνησης και αυτοδιοίκησης που αποτελούνταν από τους προεστούς των “πέντε κύκλων” της επαρχίας τους. Αυτοί οι προεστοί των πέντε χωριών της επαρχίας Κόνιτσας αντιπροσώπευαν τη γνώμη όλης της επαρχίας και ήταν εξουσιοδοτημένοι να λύνουν διαφορές.

Η τοποθεσία δυτικά της κοιλάδας του Βουρκοπόταμου, που σήμερα ανήκει στο Γανναδιό αποτέλεσε δερβένι (πέρασμα) από τον 17ο αιώνα μέχρι το 1790. Ο αρχηγός της φρουράς του Δερβενιού εισέπραττε από τους διαβάτες του περάσματος διόδια, και από τους κατοίκους φόρο, λόγω της προστασίας που τους παρείχε. Κατά την περίοδο 1722-1743 το δερβένι το φρουρούσαν οι Μολιστινοί και είχαν το δικαίωμα να εισπράττουν διόδια.

Οικονομία και Ασχολίες στη Μόλιστα

Οι παλιότεροι κάτοικοι της Μόλιστας ίσως ήταν βοσκοί οι οποίοι το χειμώνα  κατέβαιναν στα πεδινά της Θεσπρωτίας και το καλοκαίρι ανέβαιναν στα απέραντα βοσκοτόπια  του Σμόλικα και του Γράμμου. Το απλό και πρωτόγονο  σύστημα  παραγωγικής συνεργασίας του «τσελιγκάτου» καθόριζε την ποιμενική τους ζωή.

Τις  καλύβες τους τις κατασκεύαζαν με τον ίδιο τρόπο των Σαρακατσαναίων όπως αναφέρει ο Γ. Λυμπερόπουλος στο βιβλίο του «Ορεινοί και Μεθόριοι». Κάθε ποιμενική οικογένεια είχε δυο καλύβες. Μια μόνιμη στο χειμαδιό και μια δεύτερη  πάνω στα θερινά βοσκοτόπια. Οι καλύβες στα χειμαδιά ήταν ολοστρόγγυλες. Στα βουνά όμως γίνονταν μεγαλύτερες και ορθογώνιες γιατί  οι ανάγκες του καλοκαιριού ήταν περισσότερες. Το χειμώνα όμως οι καλύβες, εγκαταλειμμένες, καταστρέφονταν από την κακοκαιρία, αλλά την επόμενη χρονιά ξανάρχιζαν το στήσιμο του σπιτικού σε καινούρια καλύτερη τοποθεσία και παράλληλα μεγάλωναν τις καλύβες για να βολευτούν.

Η φύση τους προμήθευε ότι χρειάζονταν. Το δάσος την ξυλεία, τροφή για τα ζώα, φυτά και μυστικά βότανα. Στα προσήλια καλλιεργούσαν σε μικρές εκτάσεις τα χωράφια τους εξασφαλίζοντας όσπρια, δημητριακά  σιτάρι, πατάτες κ.ά.. Σύμφωνα με πληροφορίες, παλιότερα άνθιζε η σηροτροφία. Το κρασί επίσης ήταν τοπικό προϊόν και κάθε σπίτι έβγαζε 700 οκάδες κόκκινο εκλεκτό κρασί καθώς και τσίπουρο από τα πολλά αμπέλια που υπήρχαν και τις  διάφορε κατηγορίες σταφυλιών που ευδοκιμούσαν στην περιοχή. Τα πολλά νερά μέσα στο χωριό  βοηθούσαν στις καλλιέργειες των λαχανικών. Ο Βουρκοπόταμος και ο  Σαραντάπορος τους προμήθευαν ψάρια. Επίσης καρυδιές, κερασιές, μηλιές και δαμασκηνιές ευδοκιμούσαν στα μέρη αυτά. Η αυτάρκεια της οικονομίας τους είχε ως αποτέλεσμα  να κυκλοφορούν ελάχιστα νομίσματα στην αγορά.

Οι μαστόροι της Μόλιστας

Η οικοδομική παράδοση είναι άγνωστο πόσο παλιά ήταν. Η πρώτη αναφορά για οικοδομική δραστηριότητα και μάλιστα με μεγάλο αριθμό οικοδόμων από τη Μόλιστα τεκμηριώνεται από κατάλογο της 19ης Σεπτεμβρίου 1801 που καταγράφεται «μαστώρη στο κάστρω» των Ιωαννίνων (μάλλον το Ιτς- Καλέ). Σ΄αυτόν τον κατάλογο ανάμεσα στους 789 οικοδόμους και 1026 ειδικευμένους εργάτες είναι καταχωρημένοι και «35: Μολεστινη» μαστόροι. (ανέκδοτο αρχείο Αλή Πασά).

Συνήθως, στις αρχές της άνοιξης, οι μαστόροι σχημάτιζαν ομάδες, τα «μπουλούκια» και αναχωρούσαν από το χωριό τους για προσυμφωνημένες δουλειές. Την περίοδο του χειμώνα ήταν με τις οικογένειες τους μέχρι την επόμενη άνοιξη που αναχωρούσαν πάλι.

Από τη Μεσαριά (Μόλιστα) γνωστά μπουλούκια ήταν του Βασιλείου Χαρισιάδη και του Αθανασίου Σερίφη.

Οι Μολιστινοί μαστόροι επέκτειναν τη δραστηριότητά τους και εκτός των ορίων της Ηπείρου. Στα προπολεμικά ταξίδια τους υπήρξαν και περιπτώσεις που γυναίκες από τη Μόλιστα ακολουθούσαν και βοηθούσαν τους άντρες τους. Αυτό αποτελεί μια περίπτωση πολύ ενδιαφέρουσα όσο και σπάνια. Βέβαια είναι γεγονός ότι οι γυναίκες της Μόλιστας  –όπως και οι Σαρακατσάνισσες- φημίζονταν για το ότι μόνες τους κατασκεύαζαν τις στρογγυλές ξυλοκαλύβες.

Στα 1938-1940 δούλεψαν Μολιστινοί με Πυρσογιαννίτες και Κερασοβίτες σε έργα οδοποιίας (διανοίξεις, γέφυρες, τοιχοποιίες) των δρόμων στις περιοχές Ξάνθης, Καβάλας, οχυρών Ρούπελ. Δούλευαν μέχρι την ημέρα που κηρύχτηκε ο Πόλεμος το ΄40. Μετά τον πόλεμο δεν είναι γνωστό αν οι Μολιστινοί συνέχισαν να ασκούν την τέχνη.

Έκτοτε η στροφή των κατοίκων προς την αποδημία στη Ρουμανία και την αλλαγή του επαγγέλματος είχε σαν αποτέλεσμα τη βαθμιαία μείωση της Μόλιστας σαν κέντρο μαστόρων. Με την έκρηξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου (1877-1878) είχαν την ευκαιρία να πλουτίσουν επειδή η διέλευση των Ρωσικών στρατευμάτων από τη Ρουμανία άφηνε στα παντοπωλεία και τους φούρνους πολύ χρήμα. Και οι Μολιστινοί επιδόθηκαν στα δυο αυτά επαγγέλματα καταφέρνοντας να πλουτίσουν.   

Πηγή: ΜΑΣΤΟΡΟΙ ΧΤΙΣΤΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΣΤΟΡΟΧΩΡΙΑ ΤΗΣ ΚΟΝΙΤΣΑΣ, ΑΡΓΥΡΗΣ ΠΕΤΡΟΝΩΤΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ – Η τρίκωμη Μόλιστα, σελ. 667

Αρχιτεκτονική

Χαρακτηριστικό στοιχείο των σπιτιών είναι ο φρουριακός χαρακτήρας με χοντρούς τοίχους, λίγα ανοίγματα, βαριές ξυλοδεσιές και σκούρα πέτρα από το βουνό.

Το μοναδικό διακοσμητικό στοιχείο είναι τα ξύλινα κοσμήματα των παραθύρων ή οι απλές πέτρινες διακοσμήσεις των υπέρθυρων. Η αυλή περιφραγμένη, συνήθως, με ξερολιθιά αποτελεί τον κύριο χώρο του σπιτιού για όλες τις εποχές. Είναι πλακοστρωμένη, με λουλούδια και δέντρα και έχει γύρω τους απαραίτητους χώρους (υπόστεγο, φούρνος, αποχωρητήριο (χαλές),αποθήκες, μαγειρείο, αποστακτήριο (καζαναριό).

Η ενδοστρέφεια και η λιτότητα των σπιτιών έχει  σκοπό να μην προκαλείται ο φθόνος των περαστικών.

Η ψηλή πέτρινη περίφραξη δίνει το αίσθημα της απομόνωσης και της ελευθερίας των ιδιοκτητών όταν βρίσκονται στην αυλή. Η λιτή κατασκευή χαρακτηρίζει επίσης και το εσωτερικό του σπιτιού με τις μικρές ξύλινες μεσάντρες για την αποθήκευση των ρούχων και το τζάκι με τα μπάσια αποτελούσαν την επίπλωση. Το μόνο στοιχείο διακόσμησης ήταν τα χρωματισμά κεντητά καλύμματα στα μπάσια.

Το σκουρόχρωμο ξύλο είναι το υλικό για τα πατώματα, τα υπέρθυρα, τις σκάλες, τα μπαλκόνια και τις ντουλάπες. Μεμονωμένες περιπτώσεις σαχνισιών (προεξέχοντα παράθυρα) υποδηλώνουν  την τάση των τεχνιτών να επεξεργαστούν τη λιτή πέτρινη όψη πλουτίζοντάς την με κάποια επιπλέον αισθητικά στοιχεία και να  δώσουν μια γραφική όψη στο κτίσμα. Τα δομικά υλικά που έχουν -είναι περιορισμένα και όταν τους δίνεται η ευκαιρία  δουλεύουν με τέχνη την πέτρα κατασκευάζοντας τζάκια, μπαλκόνια  και σκάλες  με θαυμάσια κατασκευαστική τελειότητα.

Η Εκπαίδευση στη Μόλιστα

Η εκπαιδευτική κίνηση ήταν αξιόλογη για την εποχή εκείνη. Έγγραφα της περιόδου 1828-1913 σχετικά με τη Μόλιστα και υπογραμμένα από Γαναδιώτες δασκάλους, ιερείς ή απλούς κατοίκους, μαρτυρούν ότι πολλοί κάτοικοι ήταν εγγράμματοι. Σύμφωνα με την παράδοση, πριν την ίδρυση των σχολείων οι παπάδες δίδασκαν τα λίγα γράμματα ή κάποιος άλλο «γραμματοδιδάσκαλος». Στη Μόλιστα δίδαξε γύρω στο 1850 ο Γεώργιος Τζούνης από τη Σταρίτσανη ο οποίος ήταν συνεργάτης του Καποδίστρια. Από χειρόγραφες σημειώσεις σε βιβλία του μοναστηριού της Μόλιστας φαίνεται ότι κατά καιρούς δίδαξαν και άλλοι δάσκαλοι.

Το 1846 ο Νικόλαος Ξυνός, εγκαταστημένος στο Βουκουρέστι, κληροδότησε στη Μόλιστα ένα ακίνητο που είχε εκεί, προκειμένου μεταξύ άλλων να κτιστεί σχολείο για τα φτωχά παιδιά. Η Σπυριδώνειος Σχολή που κτίστηκε με αυτά τα χρήματα και η δωρεάν φοίτηση ήταν η αιτία που πολλοί Μολιστινοί μορφώθηκαν ακόμη και επί τουρκοκρατίας.

Τελειώνοντας τα παιδιά τη Σχολή πήγαιναν στο Γυμνάσιο Τσοτυλίου ή Ιωαννίνων. Το 1929 η Σχολή έκλεισε. Εκτός από τη Σχολή αυτή ,στη Μόλιστα και το Μοναστήρι λειτουργούσε τετρατάξιο δημοτικό σχολείο. Επίσης το 1848 ο Μιχαήλ Νάζης, εγκαταστημένος κι αυτός στο Βουκουρέστι, με τη διαθήκη του διέθεσε την περιουσία του για την ίδρυση παρθεναγωγείου στο χωριό.

Πηγή: Η επαρχία της Κόνιτσας και η Μόλιστα επί τουρκοκρατίας (Χαρίλαος Γκούτος, καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου, Σχολική Μόρφωση σελ. 96

Ενδυμασία και Κεντήματα

Οι γυναίκες το χειμώνα, όταν εύρισκαν χρόνο από τις αγροτικές δουλειές, ύφαιναν στον αργαλειό το ρουχισμό και ότι άλλο ήταν απαραίτητο. Κύριο υλικό για τα ρούχα ήταν το δίμιτο (denim), ύφασμα μάλλινο, χοντρό, δουλεμένο στον αργαλειό και οι «τσέργες» από μαλλί προβάτου ή τράγου με το οποίο έκαναν τα στρώματα. Η ενδυμασία τους ήταν ό τύπος της ενδυμασίας των χωρικών (επαρχίες Κουρέντων, Πωγωνίου, Σουλίου, Παραμυθιάς Ζαγορίου κ.λπ.) σε αντιδιαστολή με τον αστικό (περιοχές Ιωαννίνων, Ζίτσας κ.λπ.). Η ενδυμασία αυτή ήταν κατασκευασμένη από εγχώρια υφάσματα.

Η ενδυμασία τους ήταν o τύπος της ενδυμασίας των χωρικών (επαρχίες Κουρέντων,Πωγωνίου, Σουλίου, Παραμυθιάς Ζαγορίου κ.λπ.) σε αντιδιαστολή με τον αστικό (περιοχές Ιωαννίνων, Ζίτσας κ.λπ.). Η ενδυμασία αυτή ήταν κατασκευασμένη από εγχώρια υφάσματα.

Χαρακτηριστικό γνώρισμα της ενδυμασίας για τις γυναίκες ήταν η λιτότητα και η έλλειψη στολιδιών όπως κοσμήματα, γούνες.

Τα κεντήματα που σώθηκαν είναι πολύ λίγα και οι γυναίκες τα έκρυβαν και απέφευγαν να δίνουν πληροφορίες. Η Μόλιστα λεηλατήθηκε πολλές φορές και δεν έχει να  παρουσιάσει περίτεχνα κεντήματα. Οι δύσκολες συνθήκες του κλίματος ανάγκαζαν τους κατοίκους να κατασκευάζουν ως επί το πλείστον μάλλινα υφάσματα (βελέντζες, κιλίμια, φλοκάτες)που διακοσμούσαν τα «μπάσια» (ξύλινοι πάγκοι κολλητά στον τοίχο). Πολλές φορές ήταν διακοσμημένα με γεωμετρικά σχήματα ή σχέδια με κλαδιά και άνθη.

Τι να δείτε

Το γεφύρι στους Κουκλιούς

Γνωστό και σαν γεφύρι του Κρυονερίου και Βέργου. Βρίσκεται 25 χιλ. βόρεια από την Κόνιτσα δεξιά του εθνικού δρόμου και κάτω από το χωριό Μοναστήρι (πρ. Μποτσιφάρι) στη θέση Κουκλιούς, δίπλα στο ομώνυμο παλιό χάνι (αργότερα χάνι Κοτλή και Βέργου).

Γεφυρώνει το λάκκο Σλιούτα ή Κορτινιστιότικο ρέμα που ξεκινάει από την Κορτίνιστα (Νικάνορα) και χύνεται στο Σαραντάπορο. Είναι μονότοξο με άνοιγμα 8,30μ. και το ύψος από την κοίτη φτάνει τα 4,50μ και κορυφώνεται στο κέντρο στα 5,20 μ. Ο καμπουρωτός διάδρομος φτάνει τα 20 μ. μήκος και 2.40 πλάτος έχοντας χαμηλές και αραιά τοποθετημένες αρκάδες.

Μάστορας του γεφυριού ήταν ο Φώτης Λωλός από τη Βράνιστα (Τράπεζα) σύμφωνα με τους ισχυρισμούς των απογόνων του αλλά και από την ιδιόρρυθμη τεχνική του συγκεκριμένου μάστορα που το τεκμηριώνει σαν δική του την εργασία. Κτίστηκε στο δεύτερο μισό ή τα τέλη (το πιθανότερο) του 19ου αιώνα.

Πηγή: ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΣΤΟΥΣ ΚΟΥΚΛΙΟΥΣ, ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΜΑΝΤΑΣ, ΓΕΦΥΡΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΠΙΝΔΟΥ ΤΟΜΟΣ Γ΄-ΤΑ «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ» ΠΕΤΡΟΓΕΦΥΡΑ Σελ. 138

Το γεφύρι στο Βουργοπόταμο (Κερασοβίτικο ποτάμι)

Παλιά ο κύριος δρόμος από Κόνιτσα προς τα Μαστοροχώρια και τη Μακεδονία έφθανε στην αριστερή όχθη του Βουργοπόταμου και στο σημείο όπου συναντούσε το Σαραντάπορο διακλαδιζόταν ακολουθώντας τις κοιλάδες των δυο συμβαλλόμενων ποταμών.

Ο ένας από τους δύο κλάδους κατευθυνόταν μέσω της κοιλάδας του Σαραντάπορου, προς τη Μακεδονία. Η επικινδυνότητα διάβασης στο σημείο εκείνο του ποταμού λογικά σήμαινε ότι εκεί υπήρχε ανάγκη γεφύρωσης.

Περί το 1968 όταν κατασκευαζόταν η νέα μεγάλη σκυρόδετη γέφυρα της Εθνικής οδού φαινόταν ένα μικρό κομμάτι της ράχης του παλιού πέτρινο γεφυριού όμως κανείς τότε δεν έδωσε κάποια εξήγηση. Στη συνέχεια το γεφύρι ξαναχώθηκε μέσα.

Ούτε οι  παλιοί μάστορες, ούτε οι κυρατζήδες  ανέφεραν ποτέ ένα τέτοιο γεφύρι. Δεν υπήρχε καμμία αναφορά από ξένους περιηγητές ή ντόπιους γεωγράφους  και ούτε διασώθηκε κάποια  γραπτή αναφορά ή και θύμηση από αφηγήσεις παλαιοτέρων.

Κατά τον χειμώνα του 2002/3, μια μεγάλη και ορμητική νεροκατεβασιά του Βουργοπόταμου έφερε στο φως το κορυφαίο τμήμα ενός λιθότοξου, επιβεβαιώνοντας την ορθότητα της σκέψης, ότι έπρεπε σίγουρα εκεί να υπήρχε γεφύρωση. Αυτή την πέτρινη αψίδα αποτύπωσε με κάθε λεπτομέρεια το καλοκαίρι  του 2003 ο καθηγητής Αργύρης Πετρονώτης και την παρουσίασε σε άρθρο του το 2004 στο Περιοδικό «εκ Χιονιάδων» , τεύχος 7, σελ.31.

Ένα εκτενές κείμενο « Η μεγάλη, τοξωτή γέφυρα Βουργοπόταμου» της Μόλιστας γραμμένο από το Θωμά Β.Ζιώγα, πολιτικό μηχανικό από τη Δροσοπηγή Κόνιτσας, δημοσιευμένο στο περιοδικό «τα Καντσιώτικα» δίνει στοιχεία για το γεφύρι. Το γεφύρι πρέπει να υπήρχε το 1878 επειδή σε γραπτές μαρτυρίες  αναφέρεται με την λέξη «μεγάλο» και τούτο το τρίτοξο  πετρογέφυρο στον Βουργοπόταμο όντως ήταν μεγάλο, αφού είχε μήκος 25,00 μ.

Από τις μελέτες που έκανε, ο σχεδιασμός του γεφυριού υπήρξε ανεπαρκής και δεν εκτιμήθηκε η ροή του ποταμού και τα φερτά υλικά τα οποία δεν μπορούσαν να περάσουν από τις σχετικά μικρές καμάρες και αφέθηκε στην τύχη του

Πηγές:

 «Η μεγάλη, τοξωτή γέφυρα Βουργοπόταμου της Μόλιστας», Θωμάς Β.Ζιώγας, πολιτικός μηχανικός, «τα Καντσιώτικα», τεύχος 23, σελ.10

“Το ξεχωμένο γεφύρι στην κοίτη του Βουρκοπόταμου Μόλιστας», Αργύρης Π.Π. Πετρονώτης , Περιοδικό «εκ Χιονιάδων», τεύχος 7, σελ.31.

Εκκλησίες και Μοναστήρια στη Μόλιστα

Άγιος Νικόλαος

Ο Άγιος Νικόλαος, η κεντρική εκκλησία, τρίκλιτη βασιλική, με το τέμπλο και το ταβάνι ξυλόγλυπτα και η Αγία Παρασκευή που βρίσκεται στο νεκροταφείο της Μόλιστας, έξω από το χωριό και είναι αφιερωμένη στην Αγία Παρασκευή επειδή παλιά οι κάτοικοι θεωρούσαν ότι η αγία αυτή αποτρέπει τις επιδημίες πανώλης έχοντας το τραγικό προηγούμενο της επιδημίας που αποδεκάτισε τον πληθυσμό και ερήμωσε τη Σουπόστιανη.

Στην περιοχή που ανήκει στη Μεσαριά (Μόλιστα) υπάρχουν και έξη εκκλησάκια (Αγιος Δημήτριος, Αγία Βαρβάρα, Άγιος Χαράλαμπος, Άγιοι Απόστολοι και Άγιος Μηνάς).

Το Μοναστήρι των Εισοδίων της Θεοτόκου Μόλιστας

Μετά την ερήμωση του αρχικού οικισμού της Σουπόστιανης, το 1672 ιδρύθηκε στο Μποτσιφάρι (σημερινό Μοναστήρι) μονή στην οποία μεταφέρθηκε η εικόνα της Παναγίας της Μόλιστας. Εικάζεται ότι η ολισθηρότητα του εδάφους στο σημείο εκείνο να συντέλεσε στην κατολίσθηση, με αποτέλεσμα την εγκατάλειψη του αρχικού μοναστηριού από τους καλόγερους  και τη θεμελίωση του νέου. Σύμφωνα με τον ιερέα Γεώργιο Παΐσιο, από μελέτη σε πλάκα μη εντοιχισμένη και από άλλα ευρήματα, το πρώτο μοναστήρι είχε κτιστεί το 1672 και   διατηρήθηκε περί τους δυο αιώνες. Μετά καταστράφηκε και το 1819 χτίστηκε στη σημερινή του θέση και ολοκληρώθηκε το 1892. Σύμφωνα με την παράδοση η Παναγία με τρόπο θαυματουργικό υπόδειξε την τοποθεσία όπου χτίστηκε το μοναστήρι. Σε έκτακτες ανάγκες (ξηρασία, ασθένειες) γινόταν περιφορά στο χωριό της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας.

Μέχρι το 1940 το μοναστήρι βρισκόταν σε ακμή και η κοινωνική του προσφορά υπήρξε σημαντική. Στις αρχές του 20 ου αιώνα άρχισε να παρακμάζει .

Τον Ιανουάριο του  1976  ληστές παραβίασαν την πόρτα και έκλεψαν την εικόνα τη Παναγίας, την επονομαζόμενη «Στρατιώτισσα», μαζί με άλλα κειμήλια. Η προσωνυμία «Στρατιώτισσα» είχε δοθεί επειδή η εικόνα σαν θαυματουργή που θεωρούνταν, βρισκόταν πολλές φορές « στις στράτες» δηλαδή την έπαιρναν οι χριστιανοί στα σπίτια τους μέσα και έξω από τη Μόλιστα.

Το καθολικό είναι μονόκλιτη βασιλική, με δύο πόρτες και γυναικωνίτη. Στον κύριο ναό σώζονται δύο πέτρινα μανουάλια του 1831, ξυλόγλυπτο τέμπλο και σπάνιες εικόνες.

Η Μονή γιορτάζει στις 21 Νοεμβρίου, με πανηγυρική λειτουργία.

Πηγή: Μοναστήρια της Επαρχίας Κονίτσης – Πρεσβ. Διονυσίου Δημ. Τάτση

Το Ταχυδρομείο της Μόλιστας

Παλιότερα για την ταχυδρομική επικοινωνία στη Μόλιστα χρησιμοποιούνταν σαν ταχυδρόμοι οι αγωγιάτες. Στην Κόνιτσα άρχισε να λειτουργεί ταχυδρομείο περίπου το 1877 και το 1881 ιδρύθηκε και τηλεγραφείο.

Οι πρόεδροι των τριών κοινοτήτων της Μόλιστας (Σουπόστιανη, Μεσαριά, Μποτσιφάρι) και της Πουρνιάς το 1960 με έγγραφό τους ανέφεραν στη Νομαρχία την ύπαρξη του Ταχυδρομείου της Μόλιστας που λειτουργούσε από το 1913 και για 47 χρόνια, εξυπηρετούσε όχι μόνον τους κατοίκους των παραπάνω χωριών αλλά και αυτούς της Αγίας Παρασκευή και της Φούρκας και μέχρι το 1958 τους κατοίκους της Δροσοπηγής, της Λαγκάδας και της Καστάνιανης.

Στην ίδρυση του Ταχυδρομείου της Μόλιστας σημαντικό ρόλο έπαιξαν δυο σπουδαία γεγονότα που συνέβησαν εκείνη τη χρονιά. Το πρώτο ήταν η νίκη του Ελληνικού στρατού κατά των Τούρκων στις 15 Φεβρουαρίου στην περιοχή της Μόλιστας όταν ο ελληνικός στρατός ανακατέλαβε τη Μόλιστα αποκρούοντας τις τουρκικές δυνάμεις που αποσύρθηκαν με αρκετές απώλειες. Η νίκη αυτή έκανε γνωστή τη Μόλιστα σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια και στην τότε ελληνική Κυβέρνηση. Το δεύτερο ήταν η έντονη πίεση που άσκησαν οι Μολιστινοί προύχοντες του Βουκουρεστίου , και των τριών χωριών, στο τότε Έλληνα Πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος επισκέφτηκε επίσημα τη Ρουμανία εκείνη τη χρονιά και είχε επαφές με επιφανείς ξενιτεμένους Έλληνες.

Το Ταχυδρομείο από την ίδρυσή του το 1913 μέχρι το 1983 στεγαζόταν σε κεντρικό κτίριο της πλατείας. Μετά την πυρκαγιά του κτιρίου λειτούργησε σε άλλο κτίριο μέχρι το 1998 που καταργήθηκε οριστικά.

Μουσική παράδοση, χοροί, πανηγύρια στη Μόλιστα

Η θέση της ευρύτερης περιοχής της Κόνιτσας και των χωριών της βρίσκονται μεταξύ Αλβανίας και Μακεδονίας. Επόμενο ήταν να δεχτεί μουσικές επιρροές και από τους δύο χώρους και να πλούσια μουσικοχορευτική παράδοση.

Το βασικό όργανo είναι το κλαρίνο που το συνοδεύουν το βιολί, το λαούτο και το ντέφι. Η Μόλιστα είχε και έχει μερικούς από τους καλύτερους μουσικούς στην περιοχή της Κόνιτσας οι οποίοι με τις κομπανίες τους και ενταγμένοι στην τοπική κοινωνία γνωρίζουν τα τοπικά έθιμα και τις προτιμήσεις των χορευτών.

Σε μια εποχή που οι κάτοικοι των χωριών ζούσαν απομονωμένοι ο μοναδικός τρόπος διασκέδασης ήταν τα πανηγύρια, οι γάμοι, οι μεγάλες θρησκευτικές και ονομαστικές γιορτές, οι Απόκριες και τα ζιαφέτια. Τα πανηγύρια, οι θρησκευτικές και ονομαστικές γιορτές και οι διάφορες εκδηλώσεις ήταν ο μοναδικός τρόπος  διασκέδασης των ανθρώπων των χωριών. Επιπλέον, ήταν ο καλύτερος τρόπος επικοινωνίας των νέων ανθρώπων σε μία εποχή αυστηρών ηθών όσον αφορά τις σχέσεις των δύο φύλων.

Οι χοροί απλοί και στρωτοί αντανακλούσαν τα αυστηρά ήθη και έθιμα της Ηπείρου, όπου δεν επιτρεπόταν, και κυρίως στις γυναίκες, η εκδηλωτικότητα.

Στους χορούς οι  χορευτές χόρευαν σε μονό ή διπλό κύκλο και συνοδευόταν πάντα από τα όργανα των ντόπιων οργανοπαιχτών. Στο διπλοκάγκελο σχήμα οι γυναίκες χόρευαν μέσα και οι άντρες έξω. Ο κάθε άντρας που έσερνε το χορό, χόρευε μόνο με τη γυναίκα του, ή με κάποια πολύ κοντινή συγγενή του. Στο μονό κύκλο οι άντρες χόρευαν μπροστά και οι γυναίκες ακολουθούσαν. Όταν έσερνε το χορό κάποια παντρεμένη την κρατούσε ο άντρας της με χειρομάντηλο ενώ τα ανύπαντρα κορίτσια τα κρατούσε κάποια από το σόι τους μάννα ή αδερφή. Συνήθως χόρευαν κατά οικογένειες.

Ήθη και Έθιμα – Παραδόσεις

Η κοινωνική οργάνωση χαρακτηρίζονταν από τα  αυστηρά ήθη και έθιμα. Ο σεβασμός ξεπερνούσε την έννοια της λέξης. Οι γυναίκες, όσο ηλικιωμένες κι αν ήταν, έπρεπε να χαιρετήσουν τον άνδρα έστω κι αν ήταν νέος και αν κάθονταν να σηκωθούν όρθιες. Οι νέοι και οι νέες αντάλλαζαν βλέμμα μόνο στο χορό, στους γάμους και στα πανηγύρια. Οι άνθρωποι της Μόλιστας ήταν προσηλωμένοι στις παραδόσεις και με βαθιά θρησκευτικότητα.

Το μακρινό παρελθόν της ζωής μέσα στη φύση, ο δυνατός δεσμός τους με τη γη και η αγάπη τους για τα ζώα ήταν η αιτία να γεννηθούν υπερφυσικές ιστορίες γι΄αυτά. Οι κυρίαρχοι ζωομορφικοί πρόγονοι της περιοχής ήταν το φίδι, η αρκούδα και η γίδα. Το φίδι, γέννημα της γης, ήταν η μετενσάρκωση του πεθαμένου. Η αρκούδα προστάτης των μικρών παιδιών και των άρρωστων που έχουν απομονωθεί στα βουνά. Η γίδα σύμβολο γονιμικό συνδέεται με τη βροχή που είναι το πρώτο γονιμικό στοιχείο της γης.

Τα ζαφέτια ήταν τα γλέντια που γινόταν για την επιστροφή κάποιου ξενιτεμένου συνήθως από τη Ρουμανία ή την Αίγυπτο και στα οποία συμμετείχαν μόνο οι άντρες , και εκδήλωναν τη νοσταλγία του ξενιτεμένου που προσπαθούσε στο λίγο χρόνο παραμονής του στο χωριό να διασκεδάσει και να κρατήσει, φεύγοντας, τις ωραίες αναμνήσεις.

Υπάρχουν πολλά έθιμα και παραδόσεις που συνδέονται με τα ταξίδια των μαστόρων. Παραδόσεις που σχετίζονται με το νερό επίσης δεμένες με την τελετουργία της αναχώρησης των μαστόρων, και έθιμα κατά το χτίσιμο των σπιτιών (σφάξιμο κόκορα, ρίψη νομισμάτων).

Η Μόλιστα σήμερα

Σήμερα το χωριό κατοικείται από πολύ λίγους ανθρώπους και οι παλιές γιορτές έχουν απλοποιηθεί. Οι πόλεμοι, η μετανάστευση και η αστυφιλία είχαν σαν επακόλουθο την παρακμή της ελληνικής υπαίθρου και την ερήμωσή της.

Τα ζαφέτια πλέον δεν γίνονται , οι ονομαστικές γιορτές γιορτάζονται χωρίς τα όργανα  και οι εορτασμοί έχουν χάσει την αυθεντικότητα  τους και τη σχέση με την καθημερινή ζωή .Το καλοκαίρι το πανηγύρι που γίνεται στην πλατεία εξακολουθεί να διατηρεί τον παραδοσιακό τρόπο και δίνει την ευκαιρία στους κατοίκους να συναντηθούν στον τόπο τους που πάντα θα νοσταλγούν.

<p>The post Μόλιστα (Μεσαριά) – Το πανέμορφο ορεινό Μαστοροχώρι first appeared on Epirus Explorer.</p>

Η εκπληκτική τοποθεσία είναι γεμάτη από έλατα, οξιές, κέδρους, γαύρους και κυρίως καστανιές από τις οποίες έχει πάρει την ονομασία.  Τα δυο ρέματα που περνούν μέσα από το χωριό το χωρίζουν σε τρεις  μαχαλάδες Μεσαριά, Γκαλίνα και Ράχη.

Είναι ένα καλοδιατηρημένο Μαστοροχώρι με αισθητικό και αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον με τα πέτρινα σπίτια, τα διώροφα και τριώροφα  αρχοντικά, τα καλντερίμια, και τα γεφύρια μέσα στον οικισμό.

Τα θαυμάσια δείγματα της τοπικής αρχιτεκτονικής είναι  έργα σπουδαίων μαστόρων από την Καστάνιανη. Ξεκίνησαν σαν τεχνίτες της πέτρας στο χωριό συμμετείχαν με τα περίφημα μπουλούκια στην κατασκευή πολλών γνωστών έργων σε πολλά μέρη όχι μόνο στην περιοχή αλλά και στη υπόλοιπη Ελλάδα και στο εξωτερικό, και εξελίχθηκαν σε εργολάβους δημοσίων έργων.

Ιστορικές πληροφορίες για την Καστάνιανη

Ιστορικά στοιχεία για τη χρονολογία ίδρυσης του οικισμού δεν υπάρχουν, αλλά σύμφωνα με την παράδοση και την ανακάλυψη κάποιων ευρημάτων εικάζεται ότι ο πρώτος οικισμός χτίστηκε περίπου στα 600-700 μ.Χ. στη θέση Σκούρλια στους πρόποδες της Γύφτισσας αλλά καταστράφηκε από τις επιδρομές των Ούνων και των Σλάβων. Ο δεύτερος οικισμός κτίστηκε  στη θέση Μαλνίτσα περίπου το 900 μ. Χ. και όπου στην οχυρωματική θέση Καστρί έκτισαν  φρούριο.

Την ίδια περίοδο κτίστηκε και το Μοναστήρι Μεταμορφώσεως του Σωτήρος με φρουριακή μορφή. Την περίοδο των επιδρομών των Ούνων, Βουλγάρων, Σέρβων, Αλβανών και άλλων,  το μοναστήρι ήταν ο χώρος που κατέφευγαν οι κάτοικοι για να αναχαιτίσουν τους επιδρομείς. Στην εποχή αυτή που το χωριό βρισκόταν στη θέση Μαλνίτσα έγινε μια επιδρομή που ανάγκασε τους κατοίκους να καταφύγουν στη θέση Καστρί αλλά τελικά οι επιδρομείς εισβάλαν στο φρούριο.

Η τρίτη προσπάθεια δημιουργίας νέου οικισμού έγινε το 1018 στη σημερινή θέση που θεωρήθηκε ασφαλέστερη. Στην άκρη της συνοικίας Γκαλίνα κτίστηκε η εκκλησία της Παναγίας το 1018, χρονολογία  που μαρτυρεί και τη χρονολογία κτίσης του οικισμού. Πάντοτε ένας οικισμός ξεκινούσε με το κτίσιμο της εκκλησίας. Στο σημείο που κτίστηκε το χωριό οι κάτοικοι κατασκεύαζαν στα υψώματα εκκλησίες σαν φρούρια με πολεμίστρες.

Οι επιδρομές των Σέρβων το 1059 και των Σλάβων το 1071 ερήμωσαν την περιοχή αφήνοντας στο διάβα τους σλαβικά τοπωνύμια. Πάντως, σύμφωνα με παλαιότερες προφορικές μαρτυρίες οι κάτοικοι μιλούσαν την Ελληνική γλώσσα και ασχολούνταν με την κτηνοτροφία και τη γεωργία.

Από το 1204, μετά την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης, η περιοχή της Κόνιτσας ανήκε στο Δεσποτάτο της Ηπείρου μέχρι την κατάκτησή της από τους Τούρκους.

Πηγή : Χρήστος Ν. Γκάσιος , Ιστορία της Καστάνιανης Κονίτσης , “Παραδόσεις περί την καταγωγήν“

Τουρκοκρατία

Το 1438 όλη η επαρχία της Κόνιτσας υποδουλώθηκε από τους Τούρκους και η Καστάνιανη  ακολούθησε τη μοίρα της Ηπείρου. Κατά την περίοδο 1775-1780 ληστοσυμμορίες Αλβανών έκαναν επιθέσεις σε ολόκληρη την Ήπειρο, καίγοντας, σκοτώνοντας και λεηλατώντας. Το 1778 ο Αλή Πασάς κατάφερε να επιτύχει τον διορισμό του στην επαρχία Ιωαννίνων και να καταδιώξει τους Αλβανούς επιβάλλοντας την τάξη.

Η Καστάνιανη δεν έγινε τσιφλίκι παραμένοντας ιμπλιάκι (κρατικό κτήμα) γεγονός που του εξασφάλισε κάποια προνόμια και άκμασε σε αντίθεση με άλλα χωριά που έγιναν τσιφλίκια μπέηδων και έγινε ένα μεγάλο χωριό του Καζά (επαρχίας) Κόνιτσας με 833 κατοίκους, σύμφωνα με την Οθωμανική Στατιστική (Σαλναμέ) του 1895.

Στη διάρκεια του 19^ου αιώνα το φαινόμενο της ληστείας που ήταν σε έξαρση σε ολόκληρη την Οθωμανική αυτοκρατορία και ιδιαίτερα στην Ήπειρο. Κατά τη περίοδο αυτή η ληστεία οργίαζε και οι κάτοικοι των χωριών υφίσταντο εκβιασμούς και βασανιστήρια για να καταβάλουν λύτρα . Ήταν φανερό ότι η εξουσία βρισκόταν σε διαρκή συνεννόηση με τους ληστές και είχε συμμετοχή στις εγκληματικές πράξεις αδιαφορώντας για τα παράπονα και τις διαμαρτυρίες των ταλαίπωρων κατοίκων.

Η κατάσταση αυτή ανάγκασε πολλούς από τους κατοίκους (περίπου 50 οικογένειες) να αποδημήσουν και να εγκατασταθούν σε διάφορα χωριά και πόλεις του τότε ελεύθερου Ελληνικού κράτους και οι περισσότεροι από αυτούς δεν επέστρεψαν.

Πηγή : Χρήστος Ν. Γκάσιος , Ιστορία της Καστάνιανης Κονίτσης , “Χρόνια τουρκοκρατίας”

Απελευθέρωση της Καστάνιανης από την Τουρκική κυριαρχία

Το 1912 κηρύχτηκε ο πόλεμος Ελλάδας – Τουρκίας και όσοι από τους κατοίκους της Καστάνιανης μπορούσαν να πολεμήσουν έτρεξαν να δώσουν το παρών. Στις 8 Φεβρουαρίου 1913 καταλήφθηκε η Μόλιστα από τον Ελληνικό στρατό και στις 14 Φεβρουαρίου έγινε η ιστορική μάχη της Μόλιστας με τα υποχωρούντα τουρκικά τμήματα. Στις 21 Φεβρουαρίου 1913 η Καστάνιανη απελευθερώθηκε από τον Τουρκικό ζυγό.

Πηγή : Χρήστος Ν. Γκάσιος , Ιστορία της Καστάνιανης Κονίτσης , “Κήρυξις πολέμου και απελευθέρωσις από τον Τουρκικόν Ζυγόν”

Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος και Εμφύλιος

Η θέση της Καστάνιανης και των χωριών της ευρύτερης περιοχής της Β. Πίνδου καθώς βρίσκονταν σε σημείο με στρατηγική σημασία αποτέλεσαν το προπύργιο υπεράσπισης της πατρίδας. Στη στρατηγική αυτή σημασία οφείλεται το ότι η περιοχή αργότερα αποτέλεσε θέατρο μαχών τόσο κατά την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης όσο και του Εμφυλίου Πολέμου.

Η Ιταλική κατοχή υπήρξε ιδιαίτερα σκληρή, κυρίως στις περιοχές που οι Ιταλοί στόχευαν μελλοντικά να προσαρτήσουν στο κράτος τους. Η εχθρότητα των κατοίκων επρόκειτο να ξεπεράσει σε ένταση τη δυσαρέσκεια για την επέλαση του γερμανικού στρατού στην ηπειρωτική  Ελλάδα.

Η περίοδος του εμφυλίου υπήρξε περίοδος σκληρή και τραγική. Η Καστάνιανη όπως και όλα τα Μαστοροχώρια ερήμωσαν γιατί βρέθηκαν στη ζώνη των επιχειρήσεων. Εκτός από αυτούς που σκοτώθηκαν, ένα μεγάλο μέρος των κατοίκων αναγκάστηκε να μετακινηθεί βίαια, και χιλιάδες πολιτικοί πρόσφυγες βρέθηκαν στην Ανατολική Ευρώπη. Με τον εμφύλιο πόλεμο η δημογραφική, οικονομική και κοινωνική κρίση που προϋπήρχε αυξήθηκε και  επιταχύνθηκε η παρακμή. Στις δεκαετίες του 60΄ και 70΄ το τελευταίο μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα ερήμωσε την περιοχή.

Πηγή : Χρήστος Ν. Γκάσιος , Ιστορία της Καστάνιανης Κονίτσης

Κοινωνική Οργάνωση

Στην κοινωνία του χωριού υπήρχε αυστηρός καταμερισμός της εργασίας και διαχωρισμός φύλων. Στις διάφορες εκδηλώσεις και στα γλέντια (ζαφέτια) έπαιρναν μέρος μόνον οι άντρες. Αργότερα άρχισαν να φέρνουν και τις γυναίκες τους. Στους γάμους και τις κηδείες οι γυναίκες κάθονταν σε διαφορετικά δωμάτια. Απαγορευόταν αυστηρά να πιαστούν άντρες και γυναίκες από το χέρι, ιδιαίτερα αν δεν ήταν συγγενείς. Δεν έστελναν τα κορίτσια στο σχολείο με την πρόφαση «να μη μάθουν να γράφουν στο φίλο».

Η κοινωνική οργάνωση του χωριού στηριζόταν κυρίως στη μεγάλη πολυπυρηνική οικογένεια και υπήρχαν και μεμονωμένες οικογένειες, που τα μέλη τους εντάσσονται στις συγγενικές αυτές ομάδες με βάση την καταγωγή από τον πατέρα.

Ο γάμος επιτρεπόταν στα τρίτα ξαδέλφια διότι θεωρούσαν ότι από αυτό το βαθμό παύει να υπάρχει συγγένεια. Άλλωστε το χωριό ήταν ενδογαμικό και σε τοπικό επίπεδο. Ελάχιστα συνοικέσια είχαν γίνει, σύμφωνα με το δημοτολόγιο, με γειτονικά χωριά διότι θεωρούνταν προσβλητικό να παντρέψουν μια κοπέλα έξω από το χωριό.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό του χωριού, όπως και στην ευρύτερη περιοχή, ήταν η αλλαγή του  επωνύμου του γαμπρού, όταν ερχόταν να εγκατασταθεί στο σπίτι μιας μοναχοκόρης ή μιας κοπέλας χωρίς αδελφούς. Αυτό ήταν απόδειξη ότι η αρχή της οργάνωσης του «σπιτιού» ήταν πιο ισχυρή από τη γενιά και την οργάνωση με βάση την αρχή του αίματος , το οποίο κατά τις αντιλήψεις τους συμβολίζει την πατρική καταγωγή.

Πηγή: Κοινωνική οργάνωση – Οικιακή οικονομία: Ο κύκλος ανάπτυξης της οικιακής ομάδας στην ορεινή κοινότητα Καστάνιανης Κόνιτσας, Αλεξάκης Ελευθέριος, Ερευνητής Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας της Ακακαδημίας Αθηνών.

Οι μαστόροι της Καστάνιανης και το έργο τους

Οι μαστόροι της Καστάνιανης  εκτιμούνταν πολύ σαν τεχνίτες όχι μόνο από την άρτια κατασκευή των κτισμάτων αλλά και από  την εξαιρετική ποιότητα της πέτρας του τόπου που τους επέτρεπε να κτίζουν “ισόδομα” ή “αράδα” όπως έλεγαν στην τοπική διάλεκτο. Σύμφωνα με αναφορές στη δουλειά τους (αρχεία του Αλή Πασά του Τεπελενλή) σημαντική είναι η συμβολή τους στην ανοικοδόμηση του Κάστρου των Ιωαννίνων, όπου οι «επ΄αμοιβή μαστόροι»  από την Καστάνιανη είναι  53, αριθμός που θεωρείται μεγάλος.

Στα μετέπειτα  χρόνια οι μαστόροι της Καστάνιανης επέκτειναν την δραστηριότητα τους αφήνοντας αξιόλογα έργα στην ευρύτερη περιοχή της Ηπείρου και συνεχίζοντας στην υπόλοιπη Ελλάδα καθώς και την Αλβανία.

Από τις αρχές του 20^ου αιώνα ξεκίνησαν τα υπερπόντια ταξίδια ταξιδεύοντας κυρίως στην Αμερική.  Όπου δούλεψαν σε έργα οικοδομικά και σιδηροδρομικά. Στην Αμερική μετανάστευσαν περίπου 100 άνδρες από την Καστάνιανη και κάποιοι από αυτούς πήραν και της γυναίκες τους.

Στα 1936-1939 πολλοί μαστόροι δούλεψαν στη Μακεδονία σε τεχνικά έργα και άλλα . Επίσης μαζί με άλλους μαστόρους από τα χωριά της Κόνιτσας εργάστηκαν στα σύνορα  στα στρατιωτικά έργα, στα οχυρά Ρούπελ καθώς και στη λεγόμενη Γραμμή Μεταξά.

Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου η περιοχή της μεθοριακής Κόνιτσας βρέθηκε σε επιτήρηση με κατασταλτικά μέτρα και κάτω από ιδιαίτερο καθεστώς  το οποίο επηρέασε αρνητικά  την οικονομική  και κοινωνική ζωή και την πολιτιστική εξέλιξη.

Πηγή: Μάστοροι & Χτίστες από τα Μαστοροχώρια της Κόνιτσας, Αργύρης Π. Π. Πετρονώτης, Βασίλης Γ. Παπαγεωργίου

Εκκλησίες και Ξωκλήσια

Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου

Είναι κτισμένη στην κεντρική πλατεία και αφιερωμένη στον Άγιο Νικόλαο πολιούχο του χωριού. Η κύρια φάση της ανοικοδόμησής της τοποθετείται στην περίοδο 1915-1920. Η αποπεράτωσή της  πραγματοποιήθηκε το 1928, όταν έγινε και η πρώτη λειτουργία χωρίς όμως  να έχει γίνει η εσωτερική διακόσμηση. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου με τα δύο κωδωνοστάσια στην πρόσοψη είναι σαν «ακριβές αντίγραφο της Μητροπόλεως των Αθηνών» σύμφωνα με το φαινόμενο της μίμησης της αθηναϊκής εκκλησίας που  αντιβαίνει τους κανόνες της βυζαντινής αρχιτεκτονικής όπως και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στην  Πυρσόγιαννη. Για την οικοδόμησή της εργάστηκαν οι καλύτεροι  μάστορες και πελεκάνοι της Καστάνιανης. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν ο Κώστας  Γκόσιος (Γιωρτόλης) και ο Κώστας Τζουμάκας. Στην επάνω καμπύλη  της κύριας εισόδου είναι σκαλισμένη η καρκινική γραφή ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ γνωστή από την εκκλησία της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη.

Πηγή: Αργύρης Πετρονώτης – Βασίλης Παπαγεωργίου, Οι μαστόροι της Καστάνιανης και το έργο τους, σελ. 582

Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου

Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου είναι κτισμένη στην κορυφή της συνοικίας Μεσαριά και είναι η αρχαιότερη του χωριού. Σύμφωνα με την παράδοση κτίστηκε το 1670, η δε ύπαρξη δεσποτικού θρόνου και άμβωνα αποδεικνύει ότι κατά καιρούς χρησιμοποιούνταν και σαν κεντρική εκκλησία. Επίσης το κτίριο της εκκλησίας χρησιμοποιούνταν και σαν φρούριο από τους κατοίκους κατά τις περιόδους των βαρβαρικών επιδρομών. Μέχρι το 1938 στον περίβολο υπήρχε νεκροταφείο.

Πηγή : Χρήστος Ν. Γκάσιος, Ιστορία της Καστάνιανης , Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου  σελ.104

Ξωκλήσια

Τα παλιά χρόνια το κτίσιμο εκκλησίας θεωρούνταν ιερό χρέος. Άλλωστε  οι περισσότεροι τεχνίτες ήταν στο χωριό και το κτίσιμο δεν ήταν δύσκολο γι’ αυτούς. Ο συναγωνισμός  έσπρωχνε τους κατοίκους να χτίζουν εξωκλήσια σε κάθε ράχη, κορυφή και βουνοπλαγιά. Ορισμένες οικογένειες είχαν αναλάβει να τα επιβλέπουν και να τα συντηρούν σε μόνιμη βάση.

Δεκαεπτά ξωκλήσια κτισμένα περιμετρικά στον οικισμό είναι συνδεδεμένα με την ιστορία και την παράδοση οικογενειών οι οποίες είχαν και την ευθύνη της συντήρησής τους. Αποτελούσαν και αποτελούν σημείο αναφοράς και στις γιορτές συγκεντρώνονται οι ντόπιοι και οι προσκυνητές για να αποδώσουν τιμή στον άγιο προστάτη.

Γεφύρια

Πηγή: Οι πληροφορίες της συγκεκριμένης ενότητας έχουν βασιστεί στο βιβλίο Γεφυρογραφία της Πίνδου, του Σπύρου Ι. Μαντά, Τόμος Γ. σελ. 160, 161, 163

Το γεφύρι της Ράχης

Βρίσκεται μέσα στο χωριό ανάμεσα στις γειτονιές Μεσαριά  και Ράχη και γεφυρώνει το λάκκο της πρώτης. Κατασκευάστηκε, μάλλον με σχέδιο μηχανικού, το 1895 και τα στηθαία προστέθηκαν αργότερα, το 1931, με οπές για την απορροή των νερών της βροχής.

Το γεφύρι των Μητσαίων ή Μητσάδικο

Βρίσκεται  στην άκρη του χωριού και γεφυρώνει τον λάκκο της Ράχης δίπλα στο σπίτι της οικογένειας Μήτση. Έχει ένα τόξο κατασκευασμένο σε καθαρά λαϊκή μορφή με διπλή σειρά θολιτών σχεδόν ακατέργαστων. Η καμάρα έχει άνοιγμα 9 μέτρα και ύψος 3.80 μέτρα. Ο διάδρομος διάβασης είναι σχεδόν επίπεδος , έχει μήκος 17.75 μέτρα και πλάτος 2.40 και χωρίς την ύπαρξη στηθαίων ή αρκάδων.

Το γεφύρι έχει χαρακτηριστεί σαν ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ 856/Β/25-9-1997).

Το γεφύρι της Μαλνίτσας

Βρίσκεται στα βόρεια έξω από την Καστάνιανη  και γεφυρώνει στη θέση Μαλνίτσα τον ομώνυμο λάκκο ο οποίος ενώνεται πιο κάτω με τα ρέματα του χωριού και με την ονομασία Γκοστανίκος χύνεται στον Σαραντάπορο. Το γεφύρι το περνούσαν οι κάτοικοι πηγαίνοντας στα χωράφια τους , στα ξωκκλήσια  που βρίσκονταν σ΄εκείνη την πλευρά και επιπλέον  στα χωριά Μπλίσδιανη (σημ. Λαγκάδα), Κάντσικο (σημ. Δροσοπηγή) καθώς και στη Μακεδονία.

Είναι μονότοξο και η καμάρα του έχει 8 μέτρα άνοιγμα και ύψος 7 μέτρα. Κατασκευάστηκε το  1934 πάνω σε σχέδιο  μηχανικού και σύμφωνα με τη μαρτυρία του μαραγκού Γιώργου Φακούρα ο οποίος έφτιαξε τα καλούπια του γεφυριού τα χρήματα δόθηκαν από τη Νομαρχία.

Στο γεφύρι δούλεψαν οι καλύτεροι τεχνίτες του χωριού: ο Κώστα Τζουμάκας με τα δυο παιδιά του, ο Κώστας Γκόσιος, ο Κώστα Φακούρας με τους δύο γιους του, ο Δημήτρης Δούκας με το γιό του, και τέλος οι αδελφοί Γιάννης και Χρήστος Τζιάκος.

Το γεφύρι της Γκάλινας 

Βρίσκεται μέσα στο χωριό πάνω στον λάκκο Ντρουμάκο ενώνοντας τις γειτονιές Μεσαριά και Γκάλινα. Είναι μονότοξο με άνοιγμα καμάρας  8 μέτρα και  ύψος 5.20. Ο διάδρομος διάβασης είναι 20 μέτρα και είναι εντελώς επίπεδος.

Κατασκευάστηκε το 1936 στη θέση του παλιού κατεστραμμένου γεφυριού. Το κτίσιμο το ξεκίνησαν ντόπιοι μαστόροι αλλά το ολοκλήρωσαν δουλεύοντας περισσότεροι μαστόροι από τα Τζουμέρκα. Οι μαστόροι από την Καστάνιανη που έχτισαν τις βάσεις μέχρι το γύρισμα του τόξου ήταν οι Κυριάκος Μησιακούλης, Βασίλης Μησιακούλης και Δημοσθένης Μπίμπας.

Το έργο αρχικά ξεκίνησε  με χρήματα της κοινότητας  αλλά στην πορεία τα χρήματα τελείωσαν και το έργο συνεχίστηκε με πιστώσεις της Νομαρχίας αφού βγήκε σε δημοπρασία. Ο εργολάβος που το ανέλαβε  το ανέθεσε στο Νικόλα Βλάχα αρχιμάστορα  από το Σκλούπο (σημ. Αμπελοχώρι) ο οποίος είχε μαζί του τους συγχωριανούς του Κώστα Έξαρχο και Νικόλα Μητροκώστα. Σύμφωνα με μαρτυρίες ο αρχιμάστορας προσέλαβε τον Ιωάννη Τζάκο  χτίστη από την Καστάνιανη προφανώς επειδή γνώριζε τα καλούπια από το γεφύρι της Μαλνίτσας που έχουν το ίδιο άνοιγμα των 8 μέτρων. Τα πεζούλια κατασκευάστηκαν αργότερα αφού η κοινότητα συγκέντρωσε το απαραίτητο χρηματικό ποσό.

Αρχιτεκτονική

Η αρχιτεκτονική του χωριού έχει διατηρηθεί σε πολλά σπίτια. Σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να δει πολλά ωραία πετρόχτιστα παλιά αρχοντικά διώροφα και τριώροφα, με αυλή, ξύλινα μπαλκόνια και σκαλιστά τζάκια.

Επίσης, έχουν διατηρηθεί ορισμένα ωραία καλντερίμια, καθώς και το παλιό Σχολείο στην κεντρική πλατεία. Είναι ένα πέτρινο και καλοδιατηρημένο διώροφο  οικοδόμημα. Χτίστηκε το 1894, όπως αναφέρει μια επιγραφή, αλλά εδώ και αρκετά χρόνια είναι κλειστό. Το Δημοτικό Σχολείο με τον αύλειο χώρο του και τη βρύση έχει χαρακτηριστεί σαν ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ 809/Β/8-9-1997). Μπροστά από το σχολείο στήθηκε η προτομή του γηγενή Δημήτρη Παπαδήμα που υπήρξε μεγάλος ευεργέτης της Καστάνιανης.

Δραστηριότητες

Οι πολύ όμορφες τοποθεσίες  προσφέρονται  για  διαδρομές με 4χ4 ή για πεζοπορία.

Στο χωριό εορτάζονται στις 24 Ιουνίου το Γενέσιον του Ιωάννη του Βαπτιστή και στις 26 Ιουλίου η Αγία Παρασκευή

<p>The post Καστάνιανη – Aφιέρωμα στο πανέμορφο Μαστοροχώρι first appeared on Epirus Explorer.</p>

Ο χαρακτηρισμός «φυτώριο των λαϊκών ζωγράφων» οφείλεται στο πλήθος των ντόπιων εκφραστών της λαϊκής ζωγραφικής. Από τον 15^ο αιώνα οι Χιονιάδες γίνονται γνωστοί σε αυτούς που ασχολούνται με τις λαϊκές τέχνες της Ηπείρου. Ο αριθμός αυτών των λαϊκών ζωγράφων ξεπερνάει τους 70. Ο αριθμός είναι μεγάλος αν σκεφθεί κάποιος ότι ο πληθυσμός ποτέ δεν ξεπέρασε τα 350-400 άτομα. Για δυόμιση περίπου αιώνες δραστηριοποιούνται σε πολλά μέρη όχι μόνον του ελλαδικού χώρου αλλά και στις γειτονικές χώρες.

Πηγή: Χιονιάδες, Έκδοση Δήμου Μαστοροχωρίων

Ιστορία και Πληροφορίες

Πηγή: http://chioniades.gr

Το χωριό είναι κτισμένο σε υψόμετρο 1150 περίπου μέτρων, στις ανατολικές πλαγιές του Γράμμου, και συγκεκριμένα κάτω από τις κορυφές Λεσίλι και Κιάφα-Μπάντρα. Η θέση του χωριού μέσα σε δάσος με τις βουνοκορφές και τις χαράδρες τριγύρω είναι υπέροχη. Η δε θέα στην κοιλάδα του Βουρμπιανίτικου ρέματος και στα βουνά του Σμόλικα στο βάθος είναι εκπληκτική. Από τις δύο πλευρές του χωριού οι δύο χείμαρροι ο Αλωνίτικος και ο Μανουράς, που σχηματίζονται από τις χιονοπτώσεις και τις πολλές βροχές, ενώνονται και χύνονται στον ποταμό Σαραντάπορο, παραπόταμο του Αώου.

Ακριβή στοιχεία για τη χρονολογία ίδρυσης του οικισμού δεν υπάρχουν. Τα σλαβικά τοπωνύμια που υπάρχουν στο χωριό και λέξεις που επικράτησαν στο λεξιλόγιο των κατοίκων μαρτυρούν ότι η περιοχή κατοικήθηκε πριν το 1000 μ.Χ. Είναι πολύ πιθανόν οι Χιονιάδες μαζί με άλλα χωριά της περιοχής να ενώθηκαν συγκροτώντας μια ενιαία κοινότητα. Κατά μια εκδοχή, οι πρώτοι κάτοικοι των Χιονάδων έχτισαν το πρώτο τους χωριό τον 14ο αιώνα στη θέση «Παλιόσπιτα», με κεντρική εκκλησία την υπάρχουσα εκκλησία του Αγίου Νικολάου. Αργότερα τον 16ο αιώνα, άγνωστο γιατί, εγκατέλειψαν αυτήν την τοποθεσία και εγκαταστάθηκαν στη σημερινή.

Όσο για την ονομασία υπάρχουν τρεις εκδοχές με επικρατέστερη αυτή σύμφωνα με την οποία το τοπωνύμιο προέρχεται από τις πολλές χιονοπτώσεις, τους “χιονιάδες”, που πλήττουν την περιοχή.

Κατά τους χρόνους της οθωμανικής κυριαρχίας, παρατηρήθηκε αύξηση του ντόπιου πληθυσμού και ταυτόχρονα μόνιμη εγκατάσταση μεταναστών από άλλες περιοχές. Οι φυσικοί πόροι που υπήρχαν δεν επαρκούσαν να θρέψουν όλους τους κατοίκους γι’ αυτό ο ανδρικός πληθυσμός αναγκάστηκε να στραφεί σε άλλα επαγγέλματα τεχνικής φύσεως  μακριά από το χωριό. Άλλοι στράφηκαν στο εμπόριο και άλλοι ασχολήθηκαν με τεχνικά επαγγέλματα δουλεύοντας σαν μαραγκοί, χτίστες, αγιογράφοι και λαϊκοί ζωγράφοι.

Το 1855 με δωρεά της Αικατερίνης Παπά (3.000 γρόσια) κτίστηκε το πρώτο σχολικό κτίριο, και το Νοέμβριο του 1911 το δεύτερο κτίριο του σχολείου ήταν έτοιμο και λειτούργησε μέχρι το 1968. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας το σχολείο είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη και συγκέντρωνε μαθητές από τα γύρω χωριά (Ασημοχώρι, Πυρσόγιαννη, Βούρμπιανη, Ερσέκα) όπου μεταξύ των άλλων μαθημάτων διδάσκονταν Άλγεβρα και Γαλλικά.

Οι Χιονιαδίτες ζωγράφοι

Οι Χιονιαδίτες ζωγράφοι, εκτός από τις αγιογραφίες που αποτελούσε το κύριο έργο τους, ασχολούνταν και με άλλους τομείς της τέχνης τους , όπως το τοπίο, την προσωπογραφία, τις ιστορικές σκηνές , τη διακόσμηση προσόψεων από κασέλες και τη νεκρή φύση.

Η ζωγραφική τέχνη αποτελούσε υπόθεση καθαρά οικογενειακή. Τα νεότερα μέλη ασχολούνταν με τις δευτερεύουσες εργασίες και παράλληλα μαθήτευαν  δίπλα στους έμπειρους συγγενείς , βοηθώντας τους παράλληλα με τις δευτερεύουσες εργασίες. 

Ονόματα που ξεχώρισαν ήταν από τις  οικογένειες των Πασχαλάδων και των Μαρινάδων

Το επάγγελμα έδινε στους Χιονιαδίτες ζωγράφους οικονομική άνεση που τους επέτρεπε να ζουν με κάποια αρχοντιά και πολλοί είχαν τη δυνατότητα να σπουδάσουν τα παιδιά τους, παρ’ όλο που είχαν πολυμελείς οικογένειες.

Οι γνωστοί Χιονιαδίτες αγιογράφοι ανέρχονται στους 65 περίπου, εντυπωσιακός αριθμός για ένα χωριό που αριθμούσε 350-400 κατοίκους, χωρίς να αποκλείεται να υπάρχουν και άλλοι οι οποίοι εργάστηκαν ιδιαίτερα στα ελληνορθόδοξα χωριά της Βορείου Ηπείρου, ή σε άλλα μέρη της Ελλάδας.

Οι ρίζες της αγιογραφίας

Πηγή: Οι φυλές των Χιονιάδων, Κίτσος Μακρής, σελ. 13, Εκ Χιονιάδων, Τεύχος 1, Άνοιξη 1998

Για τις ρίζες της αγιογραφίας των Χιονιάδων υπάρχουν οι παρακάτω εκδοχές:

• Επειδή πολλοί από τους γνωστούς αγιογράφους – Μαρινάδες, Πασχαλάδες, Ζωγραφαίοι – βρέθηκαν για πολύ καιρό στο Άγιο Όρος, επικράτησε η παράδοση ότι οι πρώτοι αγιογράφοι των Χιονιάδων ήταν μαθητές του Εμμανουήλ Πανσέληνου (Έλληνας αγιογράφος από τη Θεσσαλονίκη, τέλη του 13ου – 14ου αιώνα).
• Άλλη εκδοχή λέει πως η τέχνη τους προήλθε από την Ιταλία. Κτηνοτρόφοι από το χωριό Αετομηλίτσα εγκαταστάθηκαν στoυς Χιονιάδες και όταν ύστερα από κάποιο βαρύ χειμώνα έχασαν τα κοπάδια τους, τα παιδιά τους πήγαν στην Ιταλία και έμαθαν την τέχνη.
• Και κατά τη τρίτη εκδοχή οι Χιονιαδίτες αγιογράφοι, κατάγονται από το Βυζάντιο, οι οποίοι μετά την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως πέρασαν στην Ιταλία. Αργότερα αποβιβάστηκαν στην Ηγουμενίτσα και ακολούθως εγκαταστάθηκαν μόνιμα στους πιο πολιτισμένους και ελληνόφωνους Χιονιάδες.

Αξιοθέατα

Το γεφύρι στο Παρασπόρι

Πέτρινο μονότοξο γεφύρι στην ομώνυμη τοποθεσία, το οποίο συναντά κανείς λίγο πριν φθάσει στο χωριό στη θέση Παρασπόρι (Παρασπόρι=αγρός παραχωρηθείς προς εκμετάλλευσιν) πάνω από τον Αλωνίτικο Λάκκο, ένα ρέμα που καταλήγει στο Σαραντάπορο.

Χτίστηκε το 1866 σύμφωνα με επιγραφή που αναγραφόταν σε λίθινη πλάκα, χαμένη σήμερα, από Πυρσογιαννίτες μαστόρους με χρήματα (15 οθωμανικές λίρες) που πρόσφερε ο Δημήτριος Παπά Ιωάννου. Το γεφύρι κινδύνεψε να καταστραφεί λόγω του ορμητικού χειμάρρου ο οποίος με τον καιρό, κατέφαγε το έδαφος δίπλα στο γεφύρι και διεύρυνε το χάσμα του. Ευτυχώς το 2007, το γεφύρι συντηρήθηκε και προστέθηκε ξυλοκατασκευή εδραιωμένη σε πέτρινη βάση, που χτίστηκε γι’ αυτό το σκοπό.

Άγιος Αθανάσιος

O κεντρικός ναός του χωριού είναι ένας τυπικός ηπειρώτικος ναός του 19ου αιώνα. Ο παλαιότερος ναός ανακαινίστηκε το 1866, και κατασκευάστηκε καινούργιο τέμπλο. Ο προϋπάρχων ναός πιθανότατα ήταν κτίσμα περίπου του 1755. Ήταν εικονογραφημένος και διακοσμημένος από Χιονιαδίτες ζωγράφους, με φυτικά θέματα, στο τέμπλο ή στην οροφή, όπως φαίνεται από ζωγραφισμένα κομμάτια ξύλου που βρέθηκαν στη στέγη του ναού.

Άγιος Νικόλαος και τα παρεκκλήσια

Ο Άγιος Νικόλαος είναι σήμερα ένα μικρό παρεκκλήσι κοντά στο νεκροταφείο του χωριού. Παλαιότερα ήταν η εκκλησία του τρίτου συνοικισμού του χωριού, ο οποίος δεν υπάρχει σήμερα, ενώ διασώζεται και η παράδοση πως ήταν ο παλαιός κεντρικός ναός του χωριού. Τα παλιά παρεκκλήσια είναι αφιερωμένα στην Παναγία, την Αγία Παρασκευή, τον Προφήτη Ηλία και την Αγία Τριάδα.

Το Παλιό και το Καινούργιο Σχολείο

Στην πλατεία του χωριού υπάρχουν δύο πέτρινα κτίρια, τα οποία αποτέλεσαν το παλιό και το καινούργιο σχολείο των Χιονιάδων. Το κτίριο του παλιού σχολείου χτίστηκε το 1905. Το καινούργιο κτίριο χτίστηκε το 1911, σύμφωνα με την προτροπή του Μητροπολίτη Βελλάς και Κονίτσης Σπυρίδωνα, για να στεγάσει το παρθεναγωγείο του χωριού, το οποίο λειτούργησε ξεχωριστά για λίγο και κατόπιν λειτούργησε ως το κοινό σχολείο του χωριού. Τα δύο σχολεία ανακατασκευάστηκαν για να αποτελέσουν στο μέλλον τους χώρους στέγασης και λειτουργίας του Μουσείου Χιονιαδιτών Ζωγράφων. Το Μουσείο δυστυχώς δεν έχει ξεκινήσει τη λειτουργία του.

Δραστηριότητες

Από τους Χιονιάδες οι πεζοπόροι και οι ορειβάτες μπορούν να κάνουν πολλές ωραίες διαδρομές τόσο πάνω στο Γράμμο όσο και πιο μακριά μέχρι την Αετομηλίτσα και τις Αρένες (2197μ.).

Ο ορεινός όγκος του Γράμμου είναι ενταγμένος στο δίκτυο Natura 2000 σχηματίζοντας μια εντυπωσιακή κορυφογραμμή με μήκος πάνω από 15 χιλιόμετρα με γεωλογικούς σχηματισμούς.

Πολλές και ψηλές κορφές που σχηματίζουν κοιλάδες (Γράμμοστας, Αετομηλίτσας, Πληκατίου), πανέμορφες αλπικές λίμνες (Γράμμοστα, Μουτσάλια, Σκίρτση) και πλούσια χλωρίδα και πανίδα κάνουν την περιοχή ένα από τα ωραιότερα και ενδιαφέροντα φυσικά τοπία.

Εκδηλώσεις

Στις 20 Ιουλίου διοργανώνεται πανηγύρι στο εξωκλήσι του Προφήτη Ηλία.

Επίλογος

Οι Χιονιάδες σήμερα είναι ένα χωριό έρημο τους περισσότερους μήνες. Αλλά το αξιοσημείωτο είναι ότι δεν είναι ερειπωμένο και τα σπίτια είναι περιποιημένα, σημάδι ότι οι κάτοικοι έχουν τακτική επαφή με το χωριό τους. Ένα από τα ωραιότερα ηλιοβασιλέματα το απολαύσαμε από τους Χιονιάδες.

Αξιόλογο είναι ετήσιο περιοδικό «Εκ Χιονιάδων» που εκδόθηκε στην Κόνιτσα το 1998. Θέματα πολιτιστικά και ιστορικά, αναδρομή στο παρελθόν, διηγήσεις, περιγραφές και ιστορίες από τον τόπο και από τα γύρω χωριά το κάνουν όχι μόνον χρήσιμο σαν εργαλείο άντλησης ιστορικών, πολιτιστικών και κοινωνικών στοιχείων, αλλά και ευχάριστο. Τα αρχεία παλαιότερων ερευνητών και η συνεργασία με επιστήμονες και συλλέκτες αποτελούν όχι μόνον δουλειά αξιέπαινη αλλά και συνδετικό κρίκο για τους απανταχού Χιονιαδίτες.

<p>The post Χιονιάδες – Το φυτώριο των λαϊκών ζωγράφων first appeared on Epirus Explorer.</p>

Είναι ένα από τα χωριά της Κόνιτσας και ανήκει στην ιστορική και πολιτισμική ενότητα των Μαστοροχωρίων του Γράμμου και είναι γνωστό γιατί είναι η πατρίδα πολλών ξυλογλυπτών. Οι ξυλογλύπτες (ταλιαδόροι ή ταγιαδόροι – προφανώς από το ιταλικό «tagliare = κόβω») άφησαν το στίγμα τους σε πολλές εκκλησίες της χώρας αλλά και σε κατοικίες.

Ιστορία και Πληροφορίες

Είναι άγνωστο πότε πρωτοχτίστηκε ο οικισμός. Είναι πολύ πιθανό το χωριό να σχηματίστηκε κατά το 16^ο-17^ο αιώνα από τη συνένωση διάφορων οικισμών κτηνοτρόφων και γεωργών.

Για την προέλευση του παλιού σλάβικου ονόματος Τούρνοβο υπάρχουν δύο εκδοχές:

• Η μία κατά την οποία το τοπωνύμιο σημαίνει τόπο καθισμένο κάτι που συμφωνεί με την παράδοση ότι ο τόπος κάποτε υπέστη καθίζηση.
• Η δεύτερη που είναι και η  επικρατέστερη είναι αυτή που το  τοπωνύμιο ερμηνεύεται σαν αγκαθότοπος , κάτι που δικαιολογείται από την ύπαρξη των πολλών αγκαθιών που υπάρχουν στην περιοχή.

Όταν το κράτος έδωσε εντολή όλα τα σλαβικά ονόματα των χωριών να αντικατασταθούν με άλλα ελληνικά αποφασίστηκε για το Τούρνοβο  ο όνομα Γοργοπόταμος, από το μικρό ποτάμι που περνάει γρήγορα και ορμητικά κοντά στο χωριό, ποτίζει την κοιλάδα και την κάνει γόνιμη και  παραγωγική.

Όταν το 1935 (κατ’ άλλους 1929) ζητήθηκε από τους κατοίκους τους χωριού να αντικατασταθεί το σλάβικο όνομα (Τούρνοβο) με άλλο όνομα ελληνικής προέλευσης, έγινε δημόσια διαβούλευση. Οι γεροντότεροι αποφάσισαν πως εφ’ όσον το γοργό και ορμητικό ποτάμι είναι κυρίαρχος παράγοντας και καθοριστικό στοιχείο της περιοχής θα πρέπει ποτάμι και χωριό να έχουν την ίδια ονομασία, Γοργοπόταμος.

Το ποτάμι βοηθούσε την καλλιέργεια κηπευτικών τα οποία παράγονταν σε αφθονία. Ένα από τα ξεχωριστά και νόστιμα προϊόντα ήταν και παραμένουν τα φασόλια γίγαντες.

Στα τέλη του 19ου αιώνα οικισμός γνώρισε περίοδο δημογραφικής και οικονομικής ακμής Στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο γνώρισε πολλές καταστροφές όπως όλα τα γύρω χωριά. Στα μεταπολεμικά χρόνια άρχισε να ερημώνει. Μόνο το καλοκαίρι γεμίζει και ζωντανεύει από τους επισκέπτες.

Πηγή: Γοργοπόταμος Κονίτσης, το Χωριό των Περίφημων Ξυλογλυπτών
Π. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΑΤΣΗΣ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ

Ξυλογλύπτες και ξυλογλυπτική

Η ανάπτυξη της ξυλογλυπτικής και ιδιαίτερα της εκκλησιαστικής  ξεκίνησε από τον 17^ο αιώνα και κορυφώθηκε από τις αρχές και τα μέσα του 18^ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα. Με τη ξυλογλυπτική ασχολήθηκαν και τεχνίτες από άλλα χωριά των Μαστοροχωρίων, αλλά οι πιο γνωστοί είναι οι καταγόμενοι από το Γοργοπόταμο. Οι οικογένειες που διακρίθηκαν  στην άσκηση της τέχνης της ξυλογλυπτικής ήταν των Σέχηδων και των Βούρηδων. Σαν κανόνα είχαν το ρητό  «Να μη φύγει ή τέχνη από την οικογένεια». Τα μυστικά της τέχνης έμεναν στην οικογένεια και μεταδίδονταν από γενιά σε γενιά.

Οι ξυλογλύπτες του Γοργοποτάμου αναζητούσαν εργασία μακριά από τα σπίτια τους και αναλάμβαναν κάθε είδους ξυλογλυπτική εργασία, κυρίως όμως διακόσμηση ναών, δημοσίων κτιρίων και αρχοντικών. Εκεί όμως που διέπρεψαν είναι η κατασκευή και διακόσμηση τέμπλων.

Έργα τους υπάρχουν στην περιοχή των Μαστοροχωρίων αλλά και στον ευρύτερο χώρο της Ηπείρου. Χαρακτηριστικό δείγμα της τέχνης τους είναι τα τέμπλα των ναών του Αγίου Αθανασίου στα Ιωάννινα και του αγίου Χαραλάμπους στην Πρέβεζα αλλά και τα ξυλόγλυπτα του ενοριακού ναού της Παναγίας στην γενέτειρα τους, έργο του Βασίλειου Σκαλιστή που τον έλεγαν και «αυτοκράτορα της τέχνης»

Πηγή: Ζωγραφική και ξυλογλυπτική στα Μαστοροχώρια: Χιονιάδες, Γοργοπόταμος
Πολυμέρου – Καμηλάκη, Αικατερίνη, Σκούρτης, Κωνσταντίνος

Με καταγωγή από το Γοργοπόταμο

Εδώ γεννήθηκε o Γεώργιος Παπαθεμιστοκλέους (31/1/1896 – Τεπελένι 3/1/1941), δάσκαλος. Αν και πατέρας τεσσάρων παιδιών, πήρε μέρος στον πόλεμο του 1917 και σε πολλές άλλες μάχες. Το 1940, αν και έφεδρος, τραυματίας και οικογενειάρχης, έφυγε εκουσίως στο βορειοηπειρωτικό μέτωπο, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση του 9ου λόχου, του 42ου Συν/τος Ευζώνων. Σε μια μάχη με το λόχο αυτό σκοτώθηκε (3/1/1941) στα υψώματα του Τεπελενίου, όπου τον έθαψε ο υπολοχαγός του Φούφουλος σε μια χαράδρα στα 1740μ. υψόμετρο. Η προτομή του βρίσκεται στην είσοδο του χωριού. 

Πηγή: http://efedros.blogspot.gr/2012/02/blog-post_04.html

Δραστηριότητες

Το ίδιο το χωριό βρίσκεται περιτριγυρισμένο από τις ψηλές κορφές του Γράμμου. Κάμενικ – Γκόλιο – Βαρτζιομπάν – Μπάντρα. Από ένα υψόμετρο και πάνω το αλπικό τοπίο με τους   απόκρημνους βραχώδεις σχηματισμούς κόβει την ανάσα. Η μαύρη πεύκη και η οξυά καλύπτουν τα χαμηλότερα υψόμετρα και το φθινόπωρο, η ωραιότερη εποχή του βουνού, είναι η κυριαρχία των χρωμάτων.

Η γύρω περιοχή προσφέρεται για οδικές διαδρομές στα γύρω κοντινά χωριά Πυρσόγιαννη, Βούρμπιανη, Ασημοχώρι, Οξυά, Πληκάτι, Χιονιάδες. Από το Πληκάτι ξεκινούν ορειβατικές διαδρομές δύσκολης κατηγορίας στις γύρω κορυφές του Γράμμου. Οδική διάσχιση με 4Χ4 προς την Αετομηλίτσα. Πολλές οι διαδρομές γενικά για πεζοπόρους και ορειβάτες.

Η θέα από πολλές κορυφές είναι εντυπωσιακή!

Τι να δείτε

Στην είσοδο του χωριού βρίσκεται ο Άγιος Νικόλαος, με ημερομηνία κτίσης ίσως πριν τον 17^ο αιώνα. Ο ναός έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ 793/Β/27-6-2002). Το κοινοτικό κατάστημα κτισμένο με παραδοσιακή και νεοκλασική αρχιτεκτονική.

Η Κοίμηση της Θεοτόκου (Ναός της Παναγίας) (1915) είναι η κεντρική εκκλησία στον πάνω μαχαλά. Χτίστηκε στη θέση άλλης εκκλησίας που καταστράφηκε. Έχει ένα υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο από καρυδιά, έργο και προσφορά του περίφημου ντόπιου ταλιαδόρου Βασίλη Ταλιαδούρου ή Σκαλιστή (1886-1943).

Εκδηλώσεις

15 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου), το πανηγύρι στην Παναγία, που γίνεται συνεχώς από το 1940.

<p>The post Γοργοπόταμος – Στους πρόποδες της Όρλας first appeared on Epirus Explorer.</p>

Κτισμένο στις παρυφές του Σμόλικα συνδυάζει την φυσική ομορφιά με την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και αποτελεί μνημείο της ηπειρώτικης παράδοσης.

Ιστορία και Πληροφορίες

Το χωριό έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός οικισμός από το 1979 και έχει διατηρήσει σχεδόν ανέπαφο τον αρχιτεκτονικό του πλούτο. Τα αρχοντικά δείχνουν την οικονομική ευμάρεια της περιοχής. Τα “μπουλούκια” των μαστόρων του Γαναδιού εντός και εκτός Ελλάδας καθως και οι εμπορικές δραστηριότητες πολλών μεταναστών στα Βαλκάνια έφερναν χρήμα.

Εδώ κάποτε, επί τουρκοκρατίας, λειτουργούσε μεγάλο παρθεναγωγείο καθώς και η περίφημη Σπυριδώνειος Σχολή.

Στην κεντρική πλατεία με τον μεγάλο πλάτανο, δεσπόζει ο ιερός ναός των Ταξιαρχών, μία τρίκλιτη βασιλική που χτίστηκε με πελεκητή πέτρα το 1856 από τον πρωτομάστορα Χαρισιάδη και «φιλοξενεί» πολύτιμα θρησκευτικά κειμήλια. Τα δύο αυτά κτίρια, όπως και ο ναός των Αγ. Ταξιαρχών στην πλατεία, χτίστηκαν με χρήματα του Σπυρίδωνα Ξυνού, που έκανε μεγάλη περιουσία εμπορευόμενος στις χώρες της Βαλκανικής.

Τη δεκαετία του 1950 έως και το 1960 συντελέστηκε και η “ερήμωση” του τόπου. Οι κάτοικοί του έφυγαν αναζητώντας καλύτερη τύχη στα μεγάλα αστικά κέντρα ή κοντά στους συγγενείς τους, που είχαν μεταναστεύσει νωρίτερα στην Αμερική, την Αυστραλία, τη Ρουμανία και την Αίγυπτο με τη σκέψη τους πάντα στο χωριό τους.

Τι να δείτε στο Γαναδιό

Δίπλα στον ναό, βρίσκεται το «αμιλικό»,το παλιό χάνι, όπου στο ισόγειο διατηρείται έως σήμερα ο στάβλος για τα άλογα και στον όροφο ο ξενώνας και τέλος το καφενείο που συμπληρώνει το σκηνικό της κεντρικής πλατείας.

Τα πετρόχτιστα σπίτια είναι μικρά οχυρά, ορισμένα μάλιστα έχουν και πολεμίστρες. Κατά τον 19ο αιώνα, το χωριό έγινε αλλεπάλληλες φορές στόχος ληστών. Ακόμη και οι γυναίκες είχαν μάθει να χειρίζονται όπλα για να προστατεύουν την περιουσία τους πλάι στους άνδρες.

Ενδιαφέρον βέβαια παρουσιάζει και η αρχιτεκτονική των σπιτιών που ανάλογα με το σχέδιο και μέγεθος καθορίζει και την κοινωνική διαστρωμάτωση των κατοίκων.. Τα σπίτια, που χτίστηκαν σε σχήμα «Π», ανήκαν στους άρχοντες, εκείνα που είχαν διάταξη «Γ» στη μεσαία τάξη και τα απλά τετράγωνα ήταν των φτωχών. Τα χρώματα που κυριαρχούν στα παράθυρα, τις πόρτες και στο εσωτερικό των σπιτιών είναι ώχρα, βαθύ πράσινο και μπορντό.

Το Γαναδιό μόνον κάθε Αύγουστο αποκτά ζωή, όταν έρχονται και ανταμώνουν όλοι οι ξενιτεμένοι για δύο εβδομάδες. Μετά φεύγουν και το “Πέτρινο Χωριό” ζει άλλον έναν “πέτρινο χειμώνα” με λιγότερους από 20 κατοίκους.

<p>The post Γαναδιό – Ένα από τα τρία “Πέτρινα Χωριά” first appeared on Epirus Explorer.</p>

Είναι ένα πανέμορφο χωριό με φυσικές ομορφιές. Η μεγάλη πλατεία πλαισιώνεται από τα πέτρινα σπίτια του χωριού και σκεπάζεται από τον μεγάλο πλάτανο.

Έχει πλούσια πολιτιστική παράδοση και οργανώνονται εκδηλώσεις όλο το χρόνο και κυρίως το καλοκαίρι απο τους Συλλόγους του χωριού. Το καλοκαίρι 25-26 Ιουλίου στήνεται το μεγάλο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής.

<p>The post Αγία Παρασκευή – Στις βορειοδυτικές πλαγιές του Σμόλικα first appeared on Epirus Explorer.</p>

Από τα παλιότερα Μαστοροχώρια (μαζί με τη Βούρμπιανη), είναι τόπος καταγωγής των περίφημων πελεκάνων (μαστόρων της πέτρας). Και φυσικά η πέτρα σαν κυρίαρχο υλικό επικρατεί παντού: σε σπίτια, εκκλησίες, πλατείες, καλντερίμια, δρόμους για αυτοκίνητα.

Ιστορικές πληροφορίες

Δεν είναι γνωστό πότε κατοικήθηκε το χωριό. Πάντως το όνομα μοιάζει να έχει σλαβική προέλευση και αναφέρεται σε έναν προσηλιο τόπο, όπως είναι αυτός του χωριού. (Στην Ήπειρο, νότια και βόρεια, εγκαταστάθηκαν Σλάβοι, όπως δείχνουν και τα τοπωνύμια και μικροτοπωνύμια. Μάλιστα στη Βοσνία υπάρχει κωμόπολη με το όνομα Πρυσόγιαν).

Το χωριό άρχισε να γίνεται γνωστό επί Τουρκοκρατίας γύρω στον 16ο αιώνα. Οι κάτοικοι, αρχικά γεωργοί και κτηνοτρόφοι, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την άγονη γη τους να αναζητήσουν άλλες εργασίες πιο κερδοφόρες. Έτσι αποφάσισαν να εκμεταλλευτούν την πέτρα, το υλικό που αφθονούσε στην περιοχή τους.

Ξεκίνησαν αρχικά κτίζοντας τα δικά τους σπίτια και αργότερα  επεκτάθηκαν στα γειτονικά χωριά. Πολύ γρήγορα η πείρα, οι γνώσεις και η φήμη που απέκτησαν (περίπου το 19ο αι.) τους έκανε γνωστούς και περιζήτητους πέρα απο τα όρια της Ελλάδας.

Βαλκάνια, Αμερική, Ασία, Αφρική, Ινδία, κ.ά. ήταν τα μέρη όπου άφησαν τα ίχνη της υπέροχης τέχνης τους που θαυμάζουμε ακόμα και σήμερα. Γεφύρια, αρχοντικά, εκκλησίες, αλλά και ολόκληρα χωριά έχουν τη δική τους σφραγίδα. Ταξίδευαν για πολύ καιρό μακριά από το σπίτι τους, σε ομάδες, τα λεγόμενα μπουλούκια, με αρχηγό τον πρωτομάστορα και με μαστόρους (κουδαραίους) όλων των ειδικοτήτων.

Η ιεραρχία και ο σεβασμός στους άγραφους νόμους συμπεριφοράς και ηθικής ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά των μαστόρων. Μάλιστα, μπορεί να δούλευαν με πολύ απλά υλικά, αλλά οι γνώσεις τους και η άριστη τεχνική τους συντελούσε στη δημιουργία έργων όχι μόνον υψηλής αισθητικής αλλά  και αντοχής , πράγμα που αποδεικνύεται μέχρι σήμερα.

Δικαιολογημένα λοιπόν έλεγαν ότι ότι «οι Πυρσογιαννίτες και οι Βουρμπανίτες μαστόροι έχτισαν τον κόσμο»

Η Οθωμανική Στατιστική (Σαλναμέ) του 1895, το αναφέρει σαν χωριό (prwswyan = Προυσόγιανη) και μάλιστα μεγάλο με 1791 κατοίκους. Τότε οι κάτοικοι ήταν κυρίως χτίστες, αλλά υπήρχαν και αρκετοί επιστήμονες (γιατροί, δικηγόροι, δάσκαλοι), αλλά και γεωργοί αφού υπήρχαν και αρκετά αμπέλια. Επίσης είχε και σχολεία, Ελληνικό, Δημοτικό και Παρθεναγωγείο.

Τα πάντα όμως έχουν αρχή, διάρκεια και τέλος. Η ακμή του χωριού και της τέχνης της πέτρας έφτασε κάποια στιγμή στο τέλος. Η εξέλιξη της τεχνολογίας , η ανακάλυψη νέων πιο ανθεκτικών υλικών (το τσιμέντο είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται πριν απο τον πόλεμο), έφερε το τέλος την παρακμή, όχι μόνον στην Πυρσόγιαννη αλλά και σε όλα Μαστοροχώρια.

Ο Β’ Π. Πόλεμος, αργότερα ο Εμφύλιος, και τέλος η μαζική φυγή των νέων στα μεγάλα αστικά κέντρα για σπουδές ή για ανεύρεση εργασίας ήταν το τελειωτικό χτύπημα. Πίσω έμειναν μόνο οι ηλικιωμένοι, οι συνταξιούχοι και οι μνήμες των παλιών καιρών της αίγλης και της δόξας.

Σχετικά με το χωριό

Η Πυρσόγιαννη είναι η πατρίδα πολλών γνωστών ηπειρωτών που έπαιξαν σημαντικό ρόλο σε διάφορους τομείς: ο φημισμένος και ξακουστός για την τέχνη του πρωτομάστορας Ζιώγας (Γιώργος) Φρόντζος (1814-1893), που έφτιαξε το εντυπωσιακό γεφύρι της Kόνιτσας (1871) και οι ξυλογλύπτες Γιώργος Περώνης και ο γιος του Γιαννούλης.

Ο Χρήστος Πάτσης που έδωσε χρήματα για να γίνουν έργα στην πατρίδα του, ο Σούρλας Ευριπίδης (1891-1988), ο οποίος έγινε Καθηγητής της Ζωσιμαίας, και στη συνέχεια Διευθυντής στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων και τελικά Διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Βιέννης και η Σούρλα Ευθαλία (1894-1984), που κληροδότησε στο Δ. Ιωαννιτών με διαθήκη της (25/6/1966) δυο καταστήματα για να ιδρυθεί και να συντηρείται Παιδικός Σταθμός από τα έσοδά τους.

Τέκνο της Πυρσόγιαννης ήταν και ο Κώστας Φρόντζος (1904-1986), που αφιέρωσε όλη τη ζωή του για την ανάπτυξη των Ιωαννίνων Από το 1931 εγκαταστάθηκε στα Ιωάννινα, όπου εργάστηκε σαν δικηγόρος μέχρι το 1962, ενώ συγχρόνως πολιτευόταν. Εκλέχτηκε, με τη σειρά, βουλευτής της ΕΡΕ (1955, 1958-62), βουλευτής της τότε Ενώσεως Κέντρου (1963) και Δήμαρχος (1/1/1979-30/1/80), θέση που άφησε για λόγους υγείας. Το καλύτερο όμως δημιούργημά του (1955) είναι η Εταιρεία Ηπειρωτικών Μελετών (Ε.Η.Μ.) στα Ιωάννινα. Είναι ένα σπουδαίο πνευματικό ίδρυμα που προσπαθεί να διατηρήσει και να προβάλλει τον Ηπειρωτικό πολιτισμό και την παράδοση, αλλά και να συμβάλλει στην ανάπτυξη της παιδείας με διάφορους τρόπους.

Η Πυρσόγιαννη σήμερα

Σήμερα, το χωριό παρά την ερήμωση γενικά της ελληνικής υπαίθρου είναι σε καλύτερη μοίρα από αυτήν άλλων χωριών που είναι τελείως ξεχασμένα. Η φήμη του, η θέση του κοντά στην Ε.Ο. και κυρίως οι κάτοικοί που το διατηρούν σε πολύ καλή κατάσταση, έχει σαν αποτέλεσμα να έχει περισσότερη κίνηση.

Άλλωστε η φήμη των μαστόρων και η ιστορία του τόπου είναι η κληρονομιά που πρέπει να συντηρήσουν και να διατηρήσουν. Το έργο αυτό το έχει αναλάβει η «αδελφότητα των Πυρσογιαννιτών», ένας δραστήριος σύλλογος, που επιδεικνύει σημαντικό έργο. Για παράδειγμα, το Ξενοδοχείο της Πυρσόγιαννης που χτίστηκε με δαπάνες των ίδιων των κατοίκων, η πέτρινη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου με το εντυπωσιακό καμπαναριό και το Μουσείο των Μαστόρων της πέτρας που φιλοξενείται στο ισόγειο του Σχολείου της Πυρσόγιαννης και διαθέτει σημαντικά εκθέματα και αρχεία από την ζωή των μαστόρων.

Τι να δείτε στην Πυρσόγιαννη

Η πλατεία της Κόκα – Καρυάς , μια πολύ όμορφη μικρή πλατεία. «Κόκα», κατά την επικρατέστερη άποψη, σημαίνει μάλλον κεντρικό σημείο και «Καρυά» καρυδιά. Και όχι τυχαία, αφού κάποτε αυτό ήταν ένα κεντρικό σημείο του χωριού. Τα κτίρια που βρίσκονται εκεί άρχισαν να κτίζονται από το 1750 και είναι πλούσια σε κτητορικές επιγραφές και λιθανάγλυφες παραστάσεις. Παλιά γραφικά σπίτια, πέτρινες βρύσες, πλακόστρωτα καλντερίμια και πλατείες προκαλούν τον θαυμασμό για την ομορφιά και την αρχιτεκτονική τους.

Επίσης δεν πρέπει να παραλείψει κάποιος να επισκεφθεί τον παλαιότερο ναό του Αγίου Νικολάου (1772) με διάχυτη την ηπειρώτικη αρχιτεκτονική και το ναό του Αγίου Γεωργίου (1904), ο οποίος και αποτέλεσε το πρότυπο πάνω στον οποίο κτίσθηκε η Μητρόπολη των Αθηνών. Άλλες αξιόλογες εκκλησίες είναι ο Άγιος Αθανάσιος, ο Άγιος Μηνάς, και η Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου.

Αφιερωμένο στην τέχνη των Μαστόρων είναι το “Μουσείο Ηπειρωτών Μαστόρων” που στεγάζεται στο ισόγειο του επιβλητικού διώροφου πετρόχτιστου σχολείου , ένα ιστορικό διατηρητέο μνημείο του 1926 , με πλήθος φωτογραφιών και σπάνιο υλικό από την καθημερινή ζωή και τις συνθήκες δουλειάς τους.

Δραστηριότητες

Με βάση το χωριό, μπορούμε να επισκεφτούμε όλα τα υπόλοιπα γειτονικά Μαστοροχώρια  καθώς και την εντυπωσιακή οροσειρά του Γράμμου.

<p>The post Πυρσόγιαννη – Το πιο ξακουστό Μαστοροχώρι first appeared on Epirus Explorer.</p>

Η παλιά του ονομασία ήταν Μποτσιφάρι. Μαζί με τα άλλα δύο κοντινά χωριά τη Μόλιστα και το Γαναδιό είναι ένα από τα τρία χαρακτηρισμένα “Πέτρινα Χωριά“.

Σχετικά με το Μοναστήρι

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που μπορούμε να βρούμε στο Βικιπαίδεια, οι κάτοικοι του χωριού ήταν κτίστες επί το πλείστον, οι φημισμένοι μάστορες της πέτρας και έμποροι, οι οποίοι έφθαναν σαν μετανάστες μέχρι την Βλαχία, τη Ρουμανία και την Αίγυπτο ή αλλού. Με τις εποχικές γεωργικές εργασίες ασχολούνταν κατά κύριο λόγο ο γυναικείος πληθυσμός. Το χωριό κατά την απογραφή του 2001 είχε 53 κατοίκους.

Τι να δείτε στο Μοναστήρι

Στο χωριό βρίσκεται το μοναστήρι των Εισοδίων της Θεοτόκου με ιστορία αρκετών αιώνων και ιδιαίτερη αρχιτεκτονική.

Στο Μοναστήρι στις 6 Αυγούστου γίνεται παραδοσιακό πανηγύρι.

Επίσης στο διπλανό χωριό Μόλιστα (Μεσαριά) λειτουργεί όλο τον χρόνο παραδοσιακός ξενώνας με όλες τις σύγχρονες ανέσεις.

Η δασική περιοχή γύρω απο το χωριό προσφέρεται για ορεινές δραστηριότητες, όπως ποδηλασία, ορειβασία,πεζοπορία.

Χαμηλότερα από το χωριό κυλάει ο ποταμός Σαραντάπορος ο οποίος μετά από διαδρομή λίγων χιλιομέτρων ενώνεται με τον Αώο για να καταλήξουν στην Αλβανία.

<p>The post Μοναστήρι – Το γραφικό “Πέτρινο χωριό” first appeared on Epirus Explorer.</p>

Σχετικά με το χωριό

Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του δήμου Κόνιτσας, παλιότερα υπήρχαν τρεις συνοικισμοί, της Σταρίτσας, του Σελού, και των Αναργύρων. Το χωριό έλαβε το όνομα από τον πρώτο συνοικισμό, εξαιτίας των σιταροχωριών που απλώνονταν γύρω του.

Το 1928 μετονομάστηκε σε Πουρνιά, γιατί θεωρήθηκε ότι η λέξη Σταρίτσιανη ήταν ξενική και κυρίως Σλάβικη – (Σταρίτσιανη απο το Σταριστάν που σημαίνεια παλιό χωριό).

Την ονομασία Πουρνιά τη δανείστηκαν από την ομώνυμη τοποθεσία, δυτικά του χωριού, και σημαίνει τόπος με πολλές κορομηλιές, που στο χωριό τις λένε πουρνιές.

Οι κάτοικοι πιστεύουν ότι οι σημερινοί Πουρνιώτες είναι απόγονοι του λαού των Αρίων. Η Τράπια υπήρξε από τα μεγαλύτερα χωριά εκείνης της περιόδου, με 300 οικογένειες και 1.200 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνταν με την κτηνοτροφία και το κτίσιμο. Η πανούκλα όμως (14ος – 16ος αιώνας) τους ανάγκασε να μετοικήσουν με αποτέλεσμα το χωριό να ερημώσει.

Επί Τουρκοκρατίας φαίνεται οτι ήταν ένα μεγάλο χωριό στον Καζά (Βιλαέτι,Επαρχία) Κόνιτσας με λιθόστρωτους δρόμους και 552 κατοίκους όπως αναφέρει η Οθωμανική Στατιστική του 1895.

Τι να δείτε στην Πουρνιά

Λίγο πριν το χωριό ο επισκέπτης συναντά το γεφύρι της Μαύρης Πέτρας που γεφυρώνει το ρέμα των Αγίων Αναργύρων που περνά από το σημείο και καταλήγει στον Σαραντάπορο. Είναι ένα ωραίο γεφύρι κτισμένο κατά πάσα πιθανότητα το 1853 και σε πολύ καλή κατάσταση. Στον επιβλητικό βράχο που υπάρχει δίπλα του δεσπόζει η αγιογραφία του Παντοκράτορα.

<p>The post Πουρνιά – Ανάμεσα σε ψηλά βουνά με πλούσια φύση first appeared on Epirus Explorer.</p>